|
CARRARA, naar overzicht
regione
Toscane
 Carrara,
provincie Massa-Carrara, ligt aan de voet van
de Apuaanse Alpen. Carrara is het centrum van de wereldberoemde
marmergroeven.
Miniatuur afb. De gigante van de Fontane di Nettuno op
Plaza Duomo met op de achtergrond Duomo S. Andrea
Geschiedenis
Vanaf ongeveer 70 v.Chr. begonnen de Romeinen het marmer uit de
steengroeven van Carrara te exploiteren. De haven- stad voor het
transport was het noordelijk gelegen Luni, waardoor Carrara eigenlijk
alleen een nederzetting was voor de marmerarbeiders, gelegen aan de voet
van het gebergte en aan de rivier de Carrione. Het oord werd voor het
eerst in een oorkonde vernield in 963, toen keizer Otto 1 het schonk aan
de bisschop van Luni. In de 12e eeuw namen de inwoners van Pisa het werk
in de -sinds de Middeleeuwen braakliggende steengroeven weer op.
Wisselende overheersers streden vanaf 1322 om het marmer: de Spinola uit
Genua, de Rossi uit Parma, de Scalige uit Verona, de Visconti uit Milaan
en de Guinigi uit Lucea. In 1422 werd de stad, samen met Massa, door de
graven van Malaspina ingenomen. De geschiedenis van beide steden verliep
vanaf dat moment parallel.
 Palazzo Cybo Malaspina
Min. afb. van Palzzo Cybo Malaspina
Dit getuigt van de heerschappij van hertog Alberico 1. in de 16e eeuw
liet hij op de plaats van de middeleeuwse burcht, waarvan nog restanten
in de toren bewaard zijn gebleven, een paleis bouwen. Hij gaf ook
opdracht tot de bouw van een muur rondom het nieuwe stadsdeel en
-centraal in zijn stedebouwkundig concept- tot de naar hem genoemde
Piazza Alberica. In 1769 stichtte Maria Teresa Cybo Malaspina d'Este,
echtgenote van de hertog van Modena, de Accademia di Belle Arti. Daarin
werden een museum en een beeldhouwschool verenigd. Tijdens haar
regeerperiode stelde de zuster van Napoleon en vorstin van Lucca, Elisa
Bacciocchi, in 1805 het Palazzo Cybo Malaspina beschikbaar aan de
academie. Daar resideert de academie nog steeds.
Het Palazzo staat aan het eind van de Piazza Gramsci, waar zich vroeger
een paleis- tuin bevond en die nu het levendige middelpunt van de stad
is. Het gebouw bezit een mooie binnentuin met een renaissancistische
zuilenhal, waar nog restanten van de oorspronkelijke schilderingen te
zien zijn. Hier worden bovendien vondsten uit de Oudheid tentoongesteld:
beelden uit het Romeinse theater van Luni, stèles en het
Romeinse,marmerreliëf van Fantiscritti dat in 1863 vanuit de
gelijknamige groeve hiernaartoe is gebracht. Het stamt uit de tijd van
keizer Septimius Severus (193- 211) en toont drie antieke goden,
respectievelijk helden als jongens (lt. fanti), in het midden Jupiter,
aan de ene kant Hercules en aan de andere kant Bacchus. Het kunstwerk
draagt verder de signaturen (It scritti) van Michelangelo, Glambologna
en Canova, waarmee -volgens oud gebruik- het bezoek van de beroemde
kunstenaars bewezen is.
Duomo Sant’ Andrea
Met het belangrijkste gebouw van Carrara, de geheel uit marmer
opgetrokken dom, werd in de 11e eeuw begonnen. Door een
uitbreiding van het complex naar het oosten, die een nieuwe apsis
vereiste, kreeg de kerk in de 13e eeuw de huidige afmetingen. Grijze en
witte banen verlevendigen het hele bouwwerk van de drieschepige basiliek
en herinneren aan de gebouwen uit de Romantiek in Pisa. Net als bij de
dom in Pisa is het onderste gedeelte van de voorgevel geleed door
Romaanse blinde bogen, maar een verschil is dat hier alleen elke tweede
console door een platte pilaar ondersteund wordt. zo ontstaat een zekere
ritmiek die open aandoet en de voorgevel relatief breed doet lijken. Pas
in de 14e eeuw werd de voorgevel rond het bovenste gedeelte, dat
gotische invloeden heeft, uitgebreid. Een naar boven groter wordende
zuilengalerij omgeeft hier een prachtig uitgevoerd roosvenster dat in
een in cassetten verdeeld kwadrant uit het Trecento is geplaatst. Naast
de apsis verheft zich de klokkentoren met spitse toren en hoekpiramiden
uit het eind van de 12e eeuw, die teruggaat op Ligurische voorbeelden.
Hoofdportaal
Zowel de decoratie aan het hoofdportaal in de vorm van figuren als het
acanthusfries aan het noordportaal verwijst naar de kunst uit het
gebied van Emilia-Romagna en Verona. Mogelijkerwijs had de toenmalige,
uit Verona afkomstige heer van de stad Carrara kunstenaars uit zijn
eigen geboortestreek meegebracht.
Het hoofdportaal wordt geflankeerd door pilaren en heeft zowel in de
ondersteuning van de deur als in de archivolt een vlakbewerkt reliëf met
bloemenranken en dieren. Rond een adelaar die het hoogste punt van het
timpaan markeert, is een fries met dieren uit de 12e eeuw te zien,
waarvan enkele door het weer nauwelijks nog te identificeren zijn. Bijna
honderd jaar na het ontstaan van deze plastische decoratie, rond 1350,
werd het deel van de gevel boven het hoofdportaal voorzien van het in
een cassette geplaatste roosvenster en de zuilengalerij. De bouwkundige
versiering van de kerk werd bovendien gecompleteerd door een rondlopend
bogenfries aan de noord- en zuidkant. Het fries steunt op gebeeldhouwde
consoles die onder andere leeuwen en stieren voorstellen. Dergelijke
dierconsoles zijn vooral bekend uit Ferrara en Verona. Daar zijn op
jachtfriezen dezelfde wolfshonden met ontblote tanden te,zien als hier
onder de bogen.
Interieur
De eenvoudig vormgegeven binnenruimte weerspiegelt de eeuwenlange
bouwgeschiedenis van de kerk. In de Romantiek was de drieschepige
zuilenbasiliek voorzien van een gewelfd plafond. Uit deze tijd stammen
de zeer gevarieerde kapitelen van de arcade van het middenschip, waarop
talrijke dieren- en jachtscènes te zien zijn. De vormgeving doet denken
aan de decoratie van het hoofdportaal. Vanaf de 14e eeuw werden de
wanden van het middenschip van fresco's voorzien. Hiervan zijn slechts
restanten over. De marmerdecoratie stamt bijna geheel uit het
Cinquecento, uit de tijd dus waarin het Malaspina-geslacht een duurzame
heerschappij over Carrara stichtte. Zo zijn er het hoofdaltaar en de
16e-eeuwse kansel, die in diverse soorten marmer uitgevoerd is en
toegeschreven wordt aan twee beeldhouwers uit Carrara, Domenico di Sarto
en Nicodemo. Iets later ontstond het door Francesco Bergarnini ontworpen
marmeren koorgestoelte.
Bovendien is de kerk rijk met beelden versierd. De oudste voorbeelden
zijn het altaar van de goddelijke voorzienigheid aan de binnenkant van
de gevel, waarschijnlijk een werk van Giroldo da Como uit de 14e eeuw,
en een verkondigingsgroep van marmer in het rechterzijschip, die Franse
invloeden vertoont en van rond 1310 is. Hier bevindt zich ook het
15c-eeuwse altaar met de relieken van de heilige Ceccardo, de
stadspatroon van Carrara.
Fontana di Nettuno
Naast de dom bevindt zich een enigszins verweerd standbeeld dat bij een
fontein hoort en aanvankelijk niet voor deze plek bedoeld was. Dit
standbeeld maakt duidelijk dat Carrara in de loop der eeuwen de
werkplaats van veel beeldhouwers was. De burgers van Genua gaven de
Florentijnse beeldhouwer Baccio Bandinelli (1493-1560) de opdracht voor
deze fontein. De Genuese admiraal Andrea Doria (die leefde van 1468 tot
1560), beroemd als vlootvoogd onder keizer Karel V en uitvinder van het
eerste pantserschip, had na een eeuw de Franse overheersers overwonnen
en zijn stad de vrijheid teruggeven. Met dit standbeeld zou hij als
heerser over de wereldzeeën geëerd worden. Na de dood van de beeldhouwer
in 1560 bleef de fontein evenwel onvoltooid in Carrara liggen en
werdzoals op de sokkel te lezen valt in mei 1563 op zijn huidige plek
neergezet. De figuur van de antieke zeegod Neptunus kreeg van de
kunstenaar de trekken van Andrea Dorla. Voor de eerste keer is hier een
historische persoon als hoofdfiguur vereeuwigd. Met zijn starre en
onbeweeglijke bovenlichaam balanceert de zwaarlijvige figuur onzeker op
de koppen van twee dolfijnen. Deze onstabiele en onevenwichtige houding
leidt tot een oplossing van de klassieke contrapost en is kenmerkend
voor het maniëristische beeldhouwwerk van de kunstenaar Bandinelli.
Marmer uit de Apuaanse Alpen
Aan het eind van de 19de eeuw schreef Engelsman naar
aanleiding van zijn reis door Toscane: "Ongelofelijke dingen heb ik
gezien -prachtige kerken, schitterende paleizen, lieflijke
madonnaschilderijen-, heerlijke wijn heb ik gedronken en in een blauwe
zee heb ik gezwommen. Maar de mooiste belevenis vond ik de steengroeven
van Carrara: de arbeiders begonnen te zingen en het marmer begon te
bewegen." De schrijver verwees hiermee naar de cantilena, de
traditionele, door vloeken begeleide deun van de steenbewerkers, die ze
ritmisch aanheffen wanneer ze de tonnen zware blokken met lange ijzer
stangen optillen en vooruitschuiven.
Wie op een heldere namiddag vanaf bergmassief nadert, wordt bijna
verblind door het stralende wit van de steile hellingen. Als gletsjers
lichten de barsten met hun gladde, scherpe kanten, de tagliate, op in de
avondzon. De hellingen vol marmerpuin, dat met dynamiet wordt verkregen,
heten ravanati. Marmaros noemden de Grieken dit edele,
witte gesteente de 'glanzende, verblindende'.
Bergen rond Carrara
In de bergen rond de stad Carrara bevinden zich wereldwijd de grootste
hoeveelheden van dit zeer gewaardeerde gesteente. De Apuaanse bergketen
begint in het noorden, daar waar de drie gebieden Ligurië,
Emilia-Romagna en Toscane aan elkaar grenzen, en strekt zich vervolgens
1080 km2 in zuidoostelijke richting uit.
Geologische ontstaansgeschiedenis
Deze wijkt af van die van de Apennijnen. In het
aflopende Trias aan het begin van de Jura, toen dit gebied onder water
stond, werden door grote drukgolven die door de stijging van de
zeespiegel ontstonden, alle kalkbestanddelen, mossel- schelpen en
allerlei alluviaal materiaal samengeperst, waarbij marmerkristallen
werden gevormd. De chemische formule CaCo3 voor calciumcarbonaat heeft
marmer gemeen met eierschalen, maar niet de metamorfe, regelmatig
korrelige kristalvorm - in de zuiverste vorm sneeuwwit, en zonder
vlekken of aders door verontreinigingen. Meer dan honderd miljoen jaren
later, toen in het Tertiair door de continentale verschuiving de
waterspiegel daalde, kwamen deze marmervindplaatsen aan de oppervlakte
en stapelden zich bijna 2000 m hoog op. De oorspronkelijke bewoners van
de Apuaanse Alpen, de Liguriërs, noemden de steen car, waaruit
later Carrara ontstond.
Eerste exploitatie
De Romeinen begonnen echter pas met een systematische exploitatie.
Tienduizenden gevangenen en slaven, waaronder Liguriërs en later
gedeporteerde christenen, werden tot deze zware arbeid gedwongen:
ijzeren wiggen moesten met grote hamers in de voorgebeitelde voegen
gedreven worden, totdat het blok losliet.
Omdat marmer in vergelijking met andere steensoorten tamelijk
gemakkelijk los te hakken is, kan er gebruik worden gemaakt van een
verbluffend eenvoudige, maar langzame techniek. In de aangebrachte
voegen werden wiggen van droog hout gedreven en met water overgoten. Het
hout zette uit en de uitzetting van de capillairen was zo groot dat de
wiggen de steen spleten.
Transport
Het tussen 15 en 20 ton zware blok werd verder getransporteerd op een
soort houten slee (lizza), die over ingezeepte, beweeglijke houten
liggers naar beneden gleed. Het al ter plekke voorbewerkte brokstuk werd
begeleid door een zestienkoppige arbeidersploeg die achter, naast en
-levensgevaarlijk- voor het moesten lopen. Aan de voet van de helling
aangekomen ging het transport met ossenkarren verder naar de haven van
de Romeinse stad Luni, ten noorden van de huidige badplaats Marina di
Carrara, en vandaaruit per zeilschip naar Rome. Het plan van de Romeinse
keizer Augustus (63 v.Chr.-14 n.Chr.) -"ik heb Rome in baksteen
aangetroffen, in marmer zal ik het achterlaten'- werd vooral in de
keizertijd verwezenlijkt. Pas door de economische crisis van het
Romeinse rijk vanaf de 4e eeuw na Christus ontstond er een teruggang in
de marmerexploitatie, die evenwel in de Romantiek en onder de
heerschappij van het huis Hohenstaufen toenam.
Springstof
De invoering van springstof in de 16de eeuw bood een
eenvoudiger manier om nieuwe groeven te openen. Het gebruik ervan werd
echter al snel weer teruggebracht, omdat er erg veel onbruikbaar afval
overbleef. Bijna tweeduizend jaar werd er daarom vastgehouden aan de
moeizame en gevaarlijke exploitatie- en transportmethoden. De werkdag
van een marmer arbeider duurde van 'maan tot maan'. In de nachtelijke
uren verliet hij zijn huis aan de voet van de bergen om bij daglicht de
groeve te bereiken; in de schemering begon bij aan de lange afdaling
naar huis.
Spiraal kabel methode
Ongeveer honderd jaar geleden bedacht een nieuwe techniek voor de
ontginning. Een spiraalkabel van drie om elkaar gewikkelde stalen draden
werd continu over een speciaal loopwerk getrokken en als een strop om
het blok marmer gelegd. Langs de stalen spiraal werd een mengsel van
water en zand getransporteerd en de mechanische wrijving zorgde ervoor
dat het blok marmer doormidden werd gesneden. Deze techniek vereiste
echter een precieze berekening van hechtingspunten van het loopwerk en
tegelijkertijd nauwkeurige kennis omtrent de richting en het verloop van
de lagen in de steen. Als marmer aan de verkeerde kant wordt gesneden,
is het materiaal -dat eigenlijk eeuwn standhoudt- niet meer
weerbestendig. 'Wij zijn met de marmerblik geboren: deze gave is bij ons
genetisch bepaald", zeggen de marmerarbeiders. Nog steeds zijn ze
bijzonder trots op het beroep waarvoor al in de Rome een bepaalde
specialisatie in elke fase was.
Soorten marmer
In Carrara worden zeer verschillende marmer gewonnen. De waardevolste is
statuario, een zeldzame ,zuiver witte tot ivoorkleurige soort die
al in de Oudheid voor stastandbeelden werd gebruikt en nog slechts in
zeer kleine hoeveelheden wordt aangetroffen. Zeer gewaardeerde soorten
zijn verder vennato, wit met grijze aders, calacata wit of
ivoorkleurige met crèmegele aders, bardiglio, overwegend grijs,
cipollino, grijsgroen geaderde tekening, verde apuane,
groene tot zwartgroene kronkels en paonazzo, blauwviolet.
Productie
In de drie berginkepingen, Colonnata, Miseglia en Torano, die zich boven
de plaats Carrara bevinden, liggen tot een hoogte van 1400 m circa 190
groeven die een productiecapaciteit op jaarbasis hebben van een 1 mil.
Ton. Ze vormen ongeveer 60% van de productie van alle groeven in de
Alpen. In de 20e eeuw werd de productiemethode -voornamelijk dagbouw-
ingevoerd. Langs de zichtbare kant van het blok worden horizontale en
verticale kanalen gehoord, waardoor een van diamanttanden voorziene
kabel naar de snede wordt geleid. Het nog altijd risicovolle transport
gebeurt uitsluitend met vrachtauto's. Ze vervoeren de marmerbrokken van
duizelingwekkende hoogte naar beneden. Omdat keren doorgaans niet gaat,
moeten de vrachtauto's onder bepaalde omstandigheden achteruit naar
beneden rijden, wat ook vaak tot ongelukken leidt.
Gens marmoris
Is een geslacht uit marmer, noemde de Romeinse schrijver Livius (59
v.Chr.- 17 n.Chr) de inwoners van Carrara. 'Marmerkoppen' worden ze door
de huidige Toscanen genoemd: de voortdurende omgang met steen zou hun
karakter gevormd hebben. Niet toevallig was Carrara aan het begin van de
20e eeuw het middelpunt van de radicaalste, maar geweldloze Europese
arbeidersbeweging, het anarchosyndicalisme.
Michelangelo
Voor een andere stijfkop was juist het werken met ruw materiaal de basis
van zijn scheppingen: Michelangelo Buonarroti (1475-1564). Hij huurde
een kamer in Carrara en reed vele malen op een muilezel de bergen in om
zijn marmer ter plekke uit te zoeken. De ware beeldhouwer voegt volgens
Michelangelo niets toe, zoals met klei gebeurt, maar bevrijdt door
bakken de sculptuur uit de steen. Het beeld verbergt zich al in het
oermateriaal, het idee ervoor zit in het hoofd van de kunstenaar, en het
is zijn opgave beide te verenigen. Onbewerkt marmer is een vormgevend
element in de beelden van Michelangelo. Het verbeeldt zijn opvatting van
het non finito, het opzettelijk onvoltooid gelaten kunstwerk. Over de
berg van Carrara zegt de Italiaanse dichter Gios: 'Dit gebergte is
bijzonder, omdat het niet alleen de natuurlijke verschijning, maar ook
het voortdurende veranderingsproces door mensenhanden laat zien.' Hele
bergtoppen zijn reeds weggehakt en er is berekend dat de voorraden nog
voor duizend jaar toereikend zijn.
** Uw accommodatie in
geheel Italië kunt U goed boeken via
Hotels/Appart.Italië.
** Via
Hotels.Appart.Wereldwijd kunt u goed zoeken naar een accommodatie in
71 landen.
** Hoe maak ik een
printversie van de pagina"?
** Door Tekengrootte
te wijzigen
kunt u de leesbaarheid van de tekst
sterk verbeteren.
** Zie ook onze boeken pagina
eens. ▲
|
