Pistoia ontstond in de tweede eeuw voor Christus op de aangeslibde grond van de rivier de Ombrone. Het was een   oppidum dat in de oorlog tegen de Liguriërs als steunpunt voor de Romeinse troepen fungeerde. De plaatsnaam die via  Pistorium of Pistoria of ook wel Pistoriae  werd overgeleverd, komt waarschijnlijk van het Latijnse woord    pistores, wat bakker betekent en is een duidelijke verwijzing naar het feit dat de stad voor de ravitaillering van het leger zorgde.
De omgeving van Pistoia, die al sinds de oudheid wordt doorkruist met transappenijnse wegen, werd waarschijnlijk al voor de stichting van de stad zelf bezocht, zoals een  stèle en twee Etruskische grafstenen, die onlangs in de omgeving van de Dom werden gevonden, aantonen. Door haar ligging aan de Via Cassia was de stad in de Romeinse tijd van grote betekenis en zoals Sallustius verhaalde, was het gebergte in het jaar 62 v. Chr. het toneel van de veldslag waarin Catilina werd gedood.
Longobarden
De komst van de Oostgoten van Radagaiso in 406 na Chr. leidde tot zulke zware vernielingen dat de oorspronkelijk vierkante opzet van de stad werd vernietigd en ze helemaal opnieuw moest worden gebouwd.   Halverwege de 6 e eeuw kwam de stad onder Byzantische heerschappij. Maar Pistoia onderging toch de meeste invloed van de Longobarden die de stad tot een strategisch en politiek centrum wisten te maken. Zo werd hier zelfs een gouden munt, de Tremissis van Pistoia geslagen. Tussen het einde van   de 7e  en het begin van de 8e eeuw kreeg de stad haar eerste stadsmuur waarvan in de buurt van de Dom nog resten te zien zijn.
Franken
In de 9e eeuw leefden de Longobarden met de nieuwe machthebbers, de Franken, samen tot aan de feodale tijd toen de plaatselijke vorsten, en met name de graven Guidi en Cadolingi, het gebied onder elkaar verdeelden.
Autonoom
De stad kreeg hierna al gauw een zekere autonomie. Een stadsbestuur, dat van de consul, werd in 1105 ingesteld en het gemeentestatuut, een van de eerste in Italië  gedocumenteerde gemeentestatuten, stamt uit het jaar 1117. Toen in 1144 een relikwie van de heilige Jacobus in Pistoia werd ondergebracht, werd de stad een belangrijke pleisterplaats aan de Via Francigena, die van Rome naar Compostela voerde. De tweede stadsmuur werd in de  12e  eeuw gebouwd en omgaf een gebied dat inmiddels vier maal zo groot was geworden.
Florence
Ondanks deze uitbreiding was er al in de tegenstellingen tussen de adel en de bevolking een begin van verval te bespeuren dat Pistoia ten slotte onder de heerschappij van Florence zou brengen. Onder de grote koopmansfamilies braken conflicten uit en de onderlinge twisten leidden tot politieke schermutselingen tussen de Welfen en de Ghibellijnen en later tussen de Witten en de Zwarten. Door verschillende gebeurtenissen was de stad slechts korte tijd onafhankelijk en werd ze lange tijd gedomineerd door de steden Lucca, met Castruccio Castracani, en Florence. Aan deze laatste stad gaf Pistoia zich in 1401 definitief over. In de 14e en 15e eeuw werd Pistoia opgeschud door de strijd tussen de Panciatichi, getrouwen van de Medici, en hun vijanden, de Cancellieri, totdat de stad in 1538 direct onder het centrale bestuur van Florence werd gesteld.
De derde stadsmuur, die nog grotendeels bewaard is gebleven, stamt uit de   14e  eeuw en werd in opdracht van Cosimo de Medici in de 16e eeuw tot een vesting ontwikkeld.
In de 17e eeuw speelde Pistoia op Europees niveau geen rol van betekenis meer en haar enige roemrijke daden in de 17e eeuw vonden plaats in 1643 toen de stad de pauselijke troepen van Urbanus VIII verdreef en in 1667 toen Giulio Rospigliosi uit Pistoia als Clemens IX de heilige stoel besteeg.
Dankzij de vele hervormingen, de landwinning als gevolg van de drooglegging, en de uitbreiding van het wegennet onder de vooruitziende regering van de Lotharingers ontwaakt Pistoia uit haar slaap. In 1786 vond in Pistoia de diocesane hervormingssynode plaats die door de Jansenistische bisschop Scipione de’ Ricci bijeen was geroepen en die vervolgens geëxcommuniceerd werd. Na de verovering door de troepen van Napoleon aan het einde van de 18e eeuw, kwam Pistoia ten tijde van de Restauratie in 1814 opnieuw onder de heerschappij van de Lotharingers en streed zij tijdens de opstand tegen Oostenrijk in de eerste gelederen van het Risorgimento. In 1927 behoorde Pistoia tot de nieuwe, door Mussolini gestichte provincies.
De stad bewaart tegenwoordig haar   historische en culturele rijkdommen   angstvallig. Zie de figuren. Toch is de stad ook economisch gezien van internationaal belang: de boomkwekerijen en de productie van railvoertuigen en bussen van de firma Breda zijn hiervan de belangrijkste en wereldwijd de bekendste voorbeelden.
Campanile
Markant en statig verrijst de 67 m hoge campanile naast de voorgevel van de dom. In de tijd van de gemeentelijke vrijheid werden de eerste drie verdiepingen als ambtszetel voor de 'capitano del popolo' gebouwd en 'fortezza del campanile' genoemd. Pas rond 1300 volgden de drie, van veraf zichtbare verdiepingen met de gestreepte incrustatie, de dwerggalerijen en de zwaluwstaartvormige kantelen. De toren werd in de 16e eeuw bijgebouwd. Vroeger diende het gebouw voornamelijk het gemak van de burgers: het gaf de tijd aan, maar de klokken luidden ook bij gevaar.
Duomo San Zeno
Naast de machtige campanile doet de in tweeën gedeelde voorgevel van de dom buitengewoon sierlijk aan. De bovenverdieping is verdeeld in kleine galerijen en versierd met gestreepte incrustatie. De helder geordende voorzijde vormt een harmonieus geheel met de in 1311 toegevoegde voorhal. Interessant is de combinatie van voorbeelden uit Florence en Pisa. De stroken in het bogenveld worden voortgezet in de decoratie van de bovenste zuilengalerij, die doet denken aan de ordening van de dom van Pisa. Daarentegen verwijzen de rechthoekige velden in de attiek naar Romaanse marmerincrustaties in Florence. In het ritme van halfronde en hoefijzervormige bogen opent de voorhal zich. De hoge, slanke middenboog overkoepelt een tongewelf met geglazuurde cassetten van Andrea della Robbia. Van zijn hand is ook het uit 1505 stammende terracottareliëf van de madonna met kind en twee engelen in het timpaan van het middenportaal. In de lunetten van de booggangen zijn kortgeleden bij restauratiewerkzaamheden in het voorportaal restanten van fresco's blootgelegd. De topgevel wordt bekroond door twee beelden uit de 18e eeuw: aan de linkerkant San Zeno, bisschop van Verona en stadspatroon van Pistoia tot de aankomst van de relieken van de nieuwe patroon San Jacopo, die rechts te zien is. Hij wordt elk jaar op 25 juli, zijn naamdag, feestelijk versierd en geëerd met riddertoernooi waarbij middeleeuwse kostuums worden gedragen, de 'Giostra dell'Orso'.
Interieur
Zeven zuilen en een pilaar leiden in het middenschip naar het koor, dat verborgen achter de imposante triomfboog een barokke glans uitstraalt. Boven gelijkmatige arcaden verrijst de wand van het middenschip. In het bovenste deel zijn sporen van de oorspronkelijke beschildering te zien. Direct onder de open dakstoel niet originele balken verlichten vensters op de bovenverdieping de indrukwekkende ruimte. De verschillende kapitalen zijn uitzonderlijke voorbeelden van Romaanse bouwkunst. De overige decoratie is zeer rijk. Bij de rechterwand bevindt zich het 14^de eeuwse graf van jurist en dichter Cino da Pistoia - een vroeg voorbeeld van 'burgerlijke' bijzetting in een kerk. Deze tijdgenoot van Petrarca en Boccaccio gaf, zoals op het grafmonument valt te lezen, kinderen van vooraanstaande families les.
Het grote kruis uit 1275 met een minutieuze weergave van de lijdende Christus en zes scènes uit zijn leven zijn van de hand van Coppo di Marcovaldo, een van de eerste Toscaanse schilders die onder zijn eigen naam bekend was.  

Andrea del Verroechio (1436-1488) en Lorenzo di Credi (1459-1537), Madonna di Piazza, na 1475 olieverf op paneel, 189 x 191 cm
In de oorspronkelijk naar het plein voor het gemeentehuis geopende koorkapel, in de linkerzijbeuk, hangt de 'Madonna di Piazza', een hoofdwerk van de late schilderkunst uit het Quattrocento in Florence. Naar aanleiding van de bezetting van bisschop Donato de'Medici in de kapel werd aan de Florentijn Andreo del Verrocchio in 1475 de opdracht gegeven de 'Tronende madonna met kind en de heiligen Donatus en Johannes de Doper' te schilderen. Zijn leerling Lorenzo di Credi nam al snel de opdracht over. Het werk stemt overeen met een 'Sacra Conversazione', een afbeelding van de madonna met heiligen. 

Zilveren altaar van de H. Jacobus, 1287-1456 zilversmeedkunst, b 346 x h 215 cm
Het zilveren altaar van de heilige Jacobus is een uitmuntend voorbeeld van Toscaan- se goudsmeedkunst, waaraan van 1287 tot halverwege de 15e eeuw meerdere generaties kunstenaars hebben gewerkt. Het altaar bestaat uit een dorsaal en een mensa, met op het antependium de geschiedenis van Christus. Aan de zijkanten zijn scènes uit het scheppingsverhaal (rechts) en uit het leven van de heilige Jacobus (links) te zien. Het opzet- stuk, het dorsaal, is versierd met figuren in nissen die in drie etages boven elkaar geplaatst zijn. De 628 figuren werden gedeeltelijk in de 'verloren-wastechniek' gegoten en gedeeltelijk uit bladzilver gedreven en verguld. De figuren vertonen stijlelementen van de Gotiek tot de vroege Renaissance. Het uitgangspunt was een klein altaarpaneel met een Byzantijns aandoende Maria, omgeven door apostelen, die zich nu rond de van boek en pelgrimsstaf voorziene heilige Jacobus scharen. Vervolgens kwam de bekroning met een aankondigingsscène en de taferelen op het antependium en de mensa. Het beeld van de heilige Gregorius en de in vierpassen neergezette, heftig agerende profeten Jesaja en Jeremia worden aan de jonge Brunelleschi toegeschreven, die een opleiding als goudsmid had gevolgd.
Palazzo dei Vescovi
De afsluiting aan de zuidkant van het domplein wordt gevormd door het Palazzo dei Vescovi, het bisschoppelijk paleis. In 1143 had Alto, de bisschop van Pistoia, kostbare relieken van de apostel Jacobus de Oudere uit diens graf in Santiago de Compostella ontvangen. Pistoia werd daarmee een belangrijk station op de route van de Jacobs-pelgrims. Voordat evenwel de relieken een plaatsje in de dom vonden, werd het uit de 10e eeuw stammende bisschoppelijk paleis met de 'cappella di San Jacopo' (nu onderdeel van het dioceesmuseum) uitgebreid. Het gebouw kreeg in de 14e eeuw nog een verdieping. Nu is er vanuit het bisschoppelijk paleis toegang tot een onderaards archeologisch educatief pad, dat via opgravingen uit de vroegchristelijke en Romeinse complexen naar steeds diepere lagen en ten slotte de Etruskische graven voert.
Palazzo del Capitano del Popolo
In de 13 e eeuw ontstond het palazzo uit de samenvoeging van drie gebouwen. Het diende als woning van de Capitano del Popolo (Stadshoofd), een rechter, die de belangen van het volk behartigde.
Piazza della Sala
Dit was in de  8e eeuw de verblijfplaats van de koninklijke vertegenwoordiger van de Langobarden. Al sinds de Middeleeuwen dient het plein als marktplaats. De leeuwenbron is een geschenk dat de familie Medici in 1451 aan de stad gaf.
Baptisterium San Giovanni in Corte
Halverwege de 14 e eeuw werd dit doopvont door Cellino Nese, misschien naar een ontwerp van Nicola Pisano, op de overblijfselen van een oude kerk gebouwd. APT Turistica
Piazza S. Maria delle Carceri, 15 - 59100 Prato  Tel. en fax: +39.0574.24112
E-mail aptpistoia@comune.pistoia.it  
* Vraag Pianta della città Pistoia, Toscana Italy with Main Monuments aan. Is een fraaie plattegrond met alle bezienswaardigheden klein afgebeeld.  
Omgeving
Pescia met San Francesco
Het plaatsje Pescia aan de gelijknamige rivier werd na de volledige verwoesting door de heerser van Lucca in de 14e eeuw herbouwd. Onder de familie de'Medici werd het een stad en een bisschopszetel. Rond 1300 ontstond de eenvoudige San Francesco. De kerk werd gebouwd als een gotische zaalkerk met open dakstoel en drie gewelfde koorkapellen, en gebruikt als graf voor de rijke koopmansfamilies.
Het belangrijkste decorstuk in de kerk is het grote altaarstuk van de schilder Bonaventura Berlinghieri uit Lucca. Het is gesigneerd en gedateerd in 1235 -slechts negen jaar na de dood van de heilige Franciscus-, aldus de inscriptie onder de voeten van de heilige. Het altaarstuk geldt als het oudste bewaard gebleven voorbeeld van dit afbeeldingtype; tot dan toe was de centrale positie slechts voorbehouden aan Maria met kind. Overmatig groot staat de figuur van de heilige Franciscus op de middenas. Zes scènes uit zijn leven zijn rondom hem gerangschikt. In het midden zien we Het gesprek met de vogels en de Genezing van Bartholomeus van Neri; twee gebeurtenissen die de liefde van de heilige voor mens en natuur thematiseren. De scène van de Stigmatisering als belangrijkste gebeurtenis in zijn leven toont de heilige Franciscus als navolger van Christus. De kunstenaar schilderde kort na de dood van de monnik en zijn heiligverklaring al een omvangrijk repertoire aan genezende en wonderbaarlijke daden en het is aannemelijk dat de schilder van zijn opdrachtgevers, de franciscaners, aanwijzingen kreeg met betrekking tot de keuze van de weer te geven scènes uit zijn leven.
Bonaventura Berlinghieri (ca. 1207-1274), paneel van de heilige Franciscus , 1235 tempera op paneel, 160 x 123 cm
Collodi
Villa Garzoni
Een paar kilometer ten westen van Pescia ligt het middeleeuwse plaatsje Collodi schilderachtig op een heuvel. Langs het nauwe dal van de rivier en al van ver zichtbaar verrijst de Villa Garzoni aan het eind van het dorp. Villa Garzoni, een hoogbarok paleis bestaande uit vier etages met een belvedèretoren en beelden op het dak, werd gebouwd tussen 1633 en 1652, na de verbouwing van een middeleeuwse burcht van de familie Garzoni. Indrukwekkend is de gelijktijdig aangelegde Italiaanse tuin, die als een theaterdecor op de helling ligt en in de 18e eeuw werd voorzien van terrassen, balustrades, labyrinten, fonteinen, grotten en beelden naar het ontwerp van architect Ottaviano Diodati. De roem van de tuin verspreidde zich over heel Europa en beïnvloedde de ontwerpers van de beroemde tuinen van Versailles, Fontainebleau en Potsdam.
Parco di Pinocchio
Carlo Lorenzini (1826-1890), schrijver van de beroemde Pinocchio-verhalen, veranderde zijn naam in Carlo Collodi, naar de geboorteplaats van zijn moeder. In de jaren '50 van de 20e eeuw werd er met de inrichting van het Pinocchio-park een monument voor hem opgericht. Bij de ingang bevindt zich een door Emilio Greco ontworpen bronzen beeldengroep die de geschiedenis uitbeeldt van Pinocchio, het kleine houten poppetje dat vanwege een leugentje bestraft werd met een lange neus. Pinocchio staat onder de boom waarvan hij gemaakt is en kijkt de blauwe fee aan. Boven hem zit, op een tak van de eik, de valk die hem van zijn straf bevrijdt. Door het park voert een pad langs de 21 bronzen beelden van de kunstenaar Pietro Consagra, die de belangrijkste gebeurtenissen en de verschillende avonturen uit het leven van de kleine held weergeven. Ten slotte duikt Pinocchio zelf weer op om afscheid van zijn bezoekers te nemen.
Beelden in de tuin zijn bijv.:  Emilio Greco (1913-1995), Pinocchio en de fee, 1956, brons, k 500 cm  en Pietro Consagra (geb.1920), Pinocchio neemt afscheid, 1972, brons