AFRIKA, vormrijkdom en beeldende kracht, naar overzicht kunsthistorie

Onder Afrikaanse kunst wordt heden uitsluitend verstaan : de in stamtraditie tot stand gekomen artistieke productie van de autochtone negervolken, die het evenaarswoud en de aangrenzende savannegebieden bewonen.
PREHISTORISCHE VONDSTEN en VROEGE KUNST
Rotskunst in zuid en noord
Men neemt aan dat de rotsgravures, aangetroffen in het woongebied van de Bosjesman, tot 30000 v. Chr. kunnen opklimmen. In de Sahara wordt de rotskunst gedateerd in de periode 6000 v. - 1200 na Chr. Algemeen gezien bestaat er geen grondig stilistisch verschil met andere prehistorische kunst. Op het Tassiliplateau treft een zwierige stijl en komt een boeiend beeld naar voren van een aantal vroege Afrikaanse beschavingen die er elkaar hebben ontmoet.
Vroege negerkunst
Ingevolge klimaat- en gebruiksomstandigheden is vrijwel geen houtsculptuur ouder dan ca. 1850 bewaard. Dank zij het feit dat sommige stammen aardewerk- en metaalplastiek hebben vervaardigd, zijn niettemin enkele vroege kunsttradities bekend, voornamelijk van Zuid-Nigeria. De terracotta-figuurplastiek van Nok, 330 v. - 220 na Chr., toont reeds bepaalde vormaccenten die typisch zijn voor de latere negerkunst. In de terracotta- en bronsplastiek van Ife (hoogtepunt 14e eeuw), en in het bronsgietwerk van Benin, bloeitijd 15e- 16e eeuw, treft een vormtaal die aan klassiek-mediterrane tradities herinnert.
Recente opgravingen hebben terracottaplastiek aan het licht gebracht uit de 5e eeuw in Zuid-Afrika, uit de periode 9e-16e eeuw in Mali en Ghana.
DE LATERE KUNST
Materiaal en techniek
Hout is veruit de meest gebruikte grondstof in de Afrikaanse kunst. De stukken zijn doorgaans uit één enkel blok gehaald, met dissel en mes. De afwerking bestaat uit polijsten of patineren, soms beschilderen met symbolische kleuren en motieven. Gebruikspatina ontstaat ingevolge aanvreten door ongedierte, erosie, aanbrengen van offersubstanties, en wordt door liefhebbers van deze kunst vaak hoog gewaardeerd.
Steen, ivoor, terracotta, ijzer, koperlegeringen, zijn eerder zeldzaam gebruikte materialen. Voor het gieten van brons en messing is het verloren vormprocedé, reeds bekend in Ife en Benin, verspreid bij een aantal stammen in West-Afrika.
Motieven
De mensfiguur overheerst, en vaak vertonen diermotieven menselijke trekken. Plantmotieven komen sporadisch voor als ornament. Bij sommige stammen spelen geometrische motieven met symbolische betekenis op gebruiksvoorwerpen een rol
Dat de mensfiguur alle andere motieven in de schaduw stelt, hangt in de eerste plaats samen met de algemeen verspreide vooroudercultus; dat naast mannelijke ook talrijke vrouwenbeelden voorkomen is ten dele te verklaren door de moederrechtelijke organisatie van bepaalde stammen.
In de tweede plaats worden geesten en andere buitennatuurlijke krachten liefst gepersonaliseerd, waardoor ook vuur-, woud-, water- en tal van andere geesten vaak in menselijke gedaante worden uitgebeeld.
Een geheel aparte categorie vormen de fetisibeelden. Deze onderscheiden zich van andere beelden uiterlijk alleen door de aanwezigheid van magische substanties, meestal op buik of hoofd, soms door ingedreven metalen pennen. Maskers zijn vaker dan beelden in diervorm. Dit soort voorwerpen wordt vooral gebruikt door allerlei gesloten genootschappen die binnen de dorps- en stamgemeenschap instaan voor bepaalde sociale en religieuze taken. Ook maskers incarneren voorouders, mythologische figuren, geesten. Typologisch gezien onderscheidt men naast aangezichtsmaskers nog stulpmaskers (over het hoofd gedragen) en opzetmaskers (bovenop het hoofd); elk masker heeft zijn voorgeschreven bijhorende kleding en tooi.
FUNCTIE
De Afrikaanse kunst is in wezen religieus, tegelijk ook magisch gericht. Beelden en maskers zijn, op een naar de vorm herkenbare manier, drager van buiten- natuurlijke krachten, en spelen zo hun rol in het contact van de levenden met de doden, via dezen met de mythologische wezens, bij vruchtbaarheids- en bezweringsgebruiken, waarzeggerij, initiatie. Zuiver profane functies als status en ontspanning zijn zeldzaam.
ALGEMEEN VOORKOMEN
Algemene stijlkenmerken
Niettegenstaande de uitgestrektheid van het woongebied der negers, en de betrekkelijke isolatie waarin de stammen leven, zijn een aantal vormkenmerken typerend voor de gehele Afrikaanse kunst:
1. Vaak worden de natuurlijke verhoudingen verwaarloosd, daarvoor staat een aparte proportieleer in de plaats, verschillend van stam tot stam.
2. Enkele uitzonderingen niet te na gesproken overheerst statisme en symmetrischefrontaliteit. 3. Er is een uitgesproken voorkeur voor monochromie.
Karakter
Onmiskenbaar koppelt de negersculpteur, doorgaans een gelegenheidsartiest, buitengewoon scherp waarnemingsvermogen aan uitzonderlijk plastische aanleg. In de negerkunst zijn alle vormrichtingen aanwezig, doch steeds treft een volmaakt plastisch evenwicht, waarin zo goed serene rust als dramatische bewogenheid tot uiting kan komen. Ongeacht de nergens anders ter wereld geëvenaarde vormverscheidenheid, treft altijd, althans in de goede werken, de zuiver beeldende kracht. Helaas behoort deze kunst, ingevolge de snel gewijzigde levensomstandigheden, tot de voltooid verleden tijd
STIJLGEBIEDEN EN –CENTRA
Binnen de hoger aangehaalde algemene stijlkenmerken heeft elke stam een geheel eigen stijl ontwikkeld. Het overzicht daarvan kan niet anders dan beperkt blijven tot een keuze van de belangrijkste.
Mali : Dogon en Bambara
Het radicaal kubisme van de maskers en voorouderbeelden van de Dogon dient geheel de symbolische functie die zij hebben in het dodenritueel. Bambara geven hun antilope-opzetmaskers een vormengamma gaande van schematisering tot abstrahering, steeds in een spel van gespannen lijnvolumes.
Ivoorkust : Dan
Deze en enkele buurstammen hebben hun woongebied tot een van de meest productieve masker centra van Afrika gemaakt. De maskers incarneren voorouders en geesten. Van een kernstijl uit blijken een aantal randstijlen ontstaan te zijn, een verschijnsel dat zich elders in Afrika nog voordoet.
Nigeria : Yorocha-plastiek
Gaat kennelijk terug op oudere tradities. Belangrijke inspiratiebron is hier de cultus voor een in neger-Afrika uniek pantheon, naast een aantal gesloten genootschappen. Beelden en maskers tonen doorgaans een hoog oplopend voorhoofd, wijd opengesperde ogen en mond. Tot de recente ontdekkingen in Nigeria behoren onder meer tromfiguren van de Mbembe, in hiëratische houding en forse vormgeving.
Kameroen : Bamileke-kunstenaars
Hebben beelden gemaakt die qua zuiver vormelijke uitdrukkingskracht tot de meest aangrijpende artistieke uitingen behoren.
Gabon : Pangwe
In hoofdzaak zijn hier figuren gemaakt die als belichaming van de stamhouder op de beenderresten geplaatst worden. Stilistisch treffen zij door voornaam gehouden gevoeligheid, zachte en toch duidelijke ritmering.
Zaïre
Is ontegensprekelijk het meest vormenrijke gebied van Afrika. Verschillende stammen in Neder-Zaïre munten uit door sereen-naturalistische voorouderfiguren naast gevoelsgeladen fetisjbeelden. In het Kwangogebied dient gewezen op dans- en amuletmaskers met vaak ontroerende dodenfysionomie.
In Zuidoost-Zaire dingen de beelden van de Loeba naar de ereplaats. Voorname gratie straalt uit de figuren met haast natuurlijke lichaamsverhoudingen en bevallige glooiingen. Beelden en maskers van de Songye huldigen een kubistische opvatting, vaak ondersteund door metaalbeslag of beschildering. In de Noordergebieden is minder beeldende kunst gemaakt en over het algemeen is de vormgeving iets archaïsch. Toch zijn ook daar werken tot stand gebracht die treffen door rauw realisme of door visionaire zeggingskracht.
Oost-Afrika
Ook hier is qua hoeveelheid beduidend minder beeldsnijwerk vervaardigd dan in de andere gebieden. Enkele jaren geleden zijn nog figurale grafpalen van de Gyriama, Kenya, ontdekt, waarvan het niet-figuratieve gedeelte op beïnvloeding van de islam wijst.