BAROK BEELDHOUWKUNST, naar overzicht kunsthistorie

KENMERKEN
Bewogenheid
De barok beeldhouwer drukt de bewogenheid van zijn figuren uit door de schroefvorm van de gestalte, het breedsprakerig gebaar, de gespannen spierbundels, de wapperende draperie. Zelfs worden in de lucht zwevende figuren uitgebeeld, die niet aan de wetten van de zwaartekracht onderworpen schijnen. De bedoeling is niet, zoals bij de renaissance kunstenaars, louter schoonheid te scheppen, maar een bepaald gevoel of toestand uit te drukken, kracht, smachtende liefde tot God, onverzettelijkheid , smart, woede.
Picturaal effect
Al heeft de barok een voorkeur voor meer dan levensgrote beelden, voor gezwollen spieren, voor plastische vormen en voor hoogreliëf, toch denkt de beeldhouwer niet zuiver plastisch. Hij beoogt immers ook een contrast tussen lichte en donkere partijen, hij laat het licht over de uitstekende rimpels van het gewaad spelen. Hij zoekt een meer picturaal effect, dat tevens beantwoordt aan de drang naar samenvatting van de barok : het beeld wordt voor een bepaalde plaats gemaakt, waar het een geheel moet vormen met ruimte, vorm en kleur.
Onderwerpen
Een groot deel van het beeldhouwwerk wordt gemaakt als versiering binnen de kerk, met als hoofdfiguren de voor ons lijdende Verlosser, de H. Maagd als middelares tussen de mens en haar goddelijke Zoon, de apostelen, heiligenfiguren, de kardinale deugden, de zegevierende kerk, een zwerm van engelen en gevleugelde engelkopjes. De kerk, Gods huis, wordt een hemel op aarde.
Maar ook de vorsten en de adel bestellen beelden : staatsieportretten te voeten uit of in borstbeeld, waarbij alleen de algemene indruk van de machtige heerser of de karaktersterkte van belang is, ruiterstandbeelden ter verheerlijking van de vorst, machtige fonteinen met beelden voor tuin en stadsplein, allegorische en mythologische figuren voor de binnenversiering van paleis of buitenverblijf.
Vooraf
Klikt u op een naam dan komt u bij Art Cyclopedia. U kunt dan een van de hoofdcategorieën (Skip to) kiezen, bijv. Image Archives en dan een van de subcategorieën, bijv. Olga's Gallery. Via Art Cyclopedia kunt u alle bekende werken van een kunstenaar vinden en online bewonderen!
VOLBAROK     ▲
Gianlorenzo Bernini en dan via Image Archives naar Web Gallery of Art!
Is geboren te Napels 7 dec. 1598 en overleden in  Rome 28 nov. 1680. Hij was beeldhouwer, architect, tekenaar en schilder. De grootste beeldhouwer van de Romeinse barok, was zoon en leerling van Pietro Bernini.
Zijn vroege werken, o.a. David, 1619, Gall. Borghese, Rome, en Neptunus, 1620, Victoria and Albert Museum, Londen, tonen reeds duidelijk typische barokelementen namelijk:  zin voor het picturale, invloed van de klassieke kunst, beweging en beweeglijkheid, heftige gemoedsaandoeningen, grote aandacht voor naturalistische weergave. Tussen 1623 en 1640 vervaardigde hij het beroemde bronzen baldakijn in de St.-Pieter te Rome en een reeks realistische portretbustes, waarin het weergeven van het monumentale samen met de individuele karakterisering van de modellen, de levendigheid verhoogt.
Van Bernini's reis naar Frankrijk in 1665 is het belangrijkste overgebleven werk de geïdealiseerde portretbuste van Lodewijk XIV, Versailles, die het voorbeeld werd voor de Franse portrettisten tot in de 18de eeuw. 
Van zijn vele belangrijke werken uit de latere periode kunnen worden genoemd: de cathedra van St.-Pieter, het ruiterstandbeeld van keizer Constantijn, het grafmonument van paus Alexander VII .
Bernini was virtuoos in de technische behandeling van marmer en brons. In zijn latere werken kreeg de beweging een meer decoratief karakter; daardoor  werd de inhoud enigszins ondergeschikt gemaakt aan de vorm. Hij had toen een groot atelier en kreeg vele opdrachten.
Architectonisch oeuvre
Aanvankelijk werkte hij vaak met anderen samen, zoals met Carlo Maderno aan het Palazzo Barberini, 1625–1633, Rome, waarvan het ontwerp van de hoofdgevel vrijwel zeker van hem is. Zijn eigen stijl vond hij pas later, zoals in de beroemde colonnade rondom het St._Petersplein te Rome, 1656–1667 en in de Scala Regia  Vaticaan, een perspectivisch meesterstuk. Bernini vermeed bewust abrupte overgangen; hij gebruikte bij voorkeur vloeiende vormen. In de Sant Andrea Al Quirinale Rome, op ovale plattegrond, wist hij een ruimtewerking te scheppen waarbij, dankzij de geraffineerde plaatsing van de vensters, de altaarpartij op een hoogst ingenieuze wijze geaccentueerd wordt.
Behalve ontwerpen voor decors van de opera van de Barberini, Rome, met zeer vernuftige accessoires en machinerieën, heeft hij een groot aantal meesterlijke tekeningen nagelaten.
De kunst van Bernini is niet alleen een vorm, maar ook de uitdrukking van een intens beleefd en met alle middelen nagestreefd ideaal: de toeschouwer fysiek en emotioneel het onzichtbare in, buiten en boven het zichtbare te doen voelen en beleven. Zijn betekenis voor de kunst van de barok is nauwelijks te overschatten. Talrijke begaafde leerlingen hebben zijn stijl in en buiten Italië verspreid.
Werken
Bernini’s volbarok sculptuur vol beweeglijkheid en onrust:
1. De door Apollo achtervolgde Dafne  verandert in een boom, Galleria Borghese, Rome;
2. Pluto rooft Proserpina Galleria Borghese Rome;
3. Zijn retabel met het Het visioen van de H, Theresa Visioen van de H. Theresa van Avila, Santa Maria dena Vittoria, Rome, is opgevat als een toneelvoorspelling : de heilige zinkt in extase achterover terwijl de mooie engel de gouden pijl op haar richt
4. Onthulling van de waarheid, Galleria Borghese, Rome.
5. Zijn David , 1623, Galleria Borghese, Rome, is in volle strijd en klaar om de steen weg te slingeren : de schroefbeweging van de gestalte is hier natuurlijk, de inspanning wordt uitgedrukt door het veerkrachtig gebogen lichaam, de gespannen spieren en het vertrokken gelaat.
6. Een reeks werken voor de St.-Pieter, zoals de gigantische Longinus , die in een pathetisch gebaar de armen heeft gestrekt.
7. Van fundamentele betekenis voor de ontwikkeling van het grafmonument in de 17de eeuw is het monument van paus Urbanus VIII , Bernini's mecenas, 1642–1647, St.-Pieter, Rome, waarin Bernini een harmonisch evenwicht bereikte tussen de architectonische en de plastische onderdelen.
8. Bernini creëerde ook een aantal unieke ontwerpen voor fonteinen, Fontana del Tritone, 1640, Piazza Barberini, Rome; Fontana dei quattro fiumi , 1647, Piazza Navona, Rome, waarbij het element van het stromend water met de architectonische en plastische onderdelen één geheel vormt.
Zuid-Nederlandse befaamde beeldhouwers
Frans du Quesnoy, 1594-1644 werkt zijne gehele leven te Rome, waar zijn werk gerust naast dit van Bernini mag worden geplaatst. Zijn forsere gestalten herinneren aan zijn Vlaamse afkomst. Zijn H. Suzanna, Santa Maria di Loreto, Rome,  is een nog betrekkelijk gesloten gestalte met edel karakter; zijn meesterwerk de H. Andreas, in een der nissen van de St.-Pietersbasiliek te Rome, staat wijdbeens en met gestrekte armen als een levend geworden Sint-Andrieskruis. Omwille van zijn hevigheid en zijn gespannen vormen wordt deze figuur de 'christelijke Laocoön' genoemd.
Jeronymus du Quesnoy, 1602-1654
Dezelfde levendigheid en dezelfde lichtinwerking bezitten de machtige Apostelfiguren, Sint-Michielskathedraal, Brussel, en het praalgraf van bisschop Triest, Sint-Baafskathedraal, Gent, van zijn naar Vlaanderen teruggekeerde broeder Jeronymus.
De Antwerpenaar Artus Quellinus, 1609-1668
Werkt eerst in de trant van de du Quesnoy's zoals in zijn Ara Caeli-beeld (ca. 1654, St.-Michiel, Brussel), later wordt zijn vormgeving veel zwieriger en weelderiger. Zijn van volle levens- kracht blakende draagbeelden in het Amsterdamse raadhuis (1650-1664) zijn beeldgewordend krachtige Rubensfiguren. In zijn atelier worden de beeldhouwers gevormd, die de prachtige en met zeer levendige figuren voorziene eikenhouten muurbekledingen, biechtstoelen en koorgestoelten in de Antwerpse kerken gesneden hebben.
De Mechelaar Lucas Fayd'Herbe, 1617-1697
Wordt ook geïnspireerd door de zwierige en bewogen kunst van Rubens, in wiens atelier hij overigens werd opgeleid. Als echt barok kunstenaar treedt hij eveneens op als architect. Zijn koepel van 0.-L.-Vrouw van Hanswijk te Mechelen, met indrukwekkende dramatische reliëfs waarin beelden in rondsculptuur, is een van de weinige voorbeelden in ons land waar beeldhouwwerk innig verbonden werd met de architectuur. Onder zijn impuls wordt Mechelen gedurende meer dan een eeuw een vruchtbaar centrum voor barok beeldhouwkunst, vooral bekend om zijn in hout gesneden kerkmeubilair.
Werken
Volplastische figuren met beweeglijke draperie en levendig gebarenspel :
1. J. du Quesnoy, Grafmonument van bisschop Triest, Sint-Baafskathedraal, Gent;
2. A. Quellien de Oude, H. Petrus, St.-Andrieskerk, Antwerpen;
3. L. Fayd'herbe, Knielbeeld van aartsbisschop Cruesen op zijn Grafmonument, St.-Romboutskathedraal, Mechelen.
4. F. du Quesnoy's Apostel Andreas, Sint Pietersbasiliek, Rome.
Duitsland
De Duitse barok wordt beïnvloed door de Zuidnederlandse en de Italiaanse beeldhouwkunst. Na de onrustige tijd van de Dertigjarige oorlog, treden op het einde van de 17e eeuw enkele meer scheppende kunstenaars op het voorplan.
De Hamburger Andreas Schlüter, ca. 1660-1714
Krijgt zijn opleiding achtereenvolgens te Danzig, in Holland, te Parijs en in Italië, en is de meest vooraanstaande kunstenaar. Pruisisch hofbeeldhouwer en directeur van de Berlijnse Kunstacademie treedt bij ook op als bouwmeester, Berliner Schloss. Van zijn in zware volle vormen aangebracht beeldhouwwerk aan gebouwen zijn de maskers van het Berlijnse Zeughaus de bekendste : heftige door pijn en doodsangst verwrongen koppen van stervende soldaten. Met breed heersers- gebaar rijdt zijn Grote Keurvorst triomferend op zijn trappelend paard.
De Zuidduitse beeldhouwers verlevendigen de talrijke laatbarok abdijkerken en vorstelijke residenties.
Batthasar Permoser , 1651-1732
Wordt, na jarenlange omzwervingen door Italië, Saksisch hofbeeldhouwer te Dresden in 1689, waar hij o.m. het speelse en irrationeel werkende beeldwerk kapt voor het Zwingerpaleis. De breed opgezette Kerkvaders uit de jezuïetenkerk van Dresden, Stadtmuseum, Bautzen,  zijn typische volbarok beelden.
In vele Beierse kerken schept Egid Quirin Asam, 1692-1750, samen niet zijn broer frescoschilder en stucadoor Cosmas Damian, illusionistische decors in volbarok theaterstijl. De door beide broers gebouwde Joannes Nepomucenus- kerk te München en het hoofdaltaar van de abdijkerk van Rohr behoren tot de uiterste consequenties doorgedreven barok.
Werken
Duitse laatbarok beelden :
1. Schlüter, Ruiterstandbeeld van de Grote Keurvorst, geketende slavenfiguren, 1709, Schloss Charlottenburg, Berlijn;
2. E.Q. Asam, Theateraltaar met Maria's Hemelvaart, Abdijkerk, Rohr;
3. Permoser, H. Augustinus, Stadtmuseum, Bautzen;
4. Permoser, Apotheose van Prins Eugeen, Barockmuseum, Wenen.
Frankrijk
De beeldhouwers werken voor hof en adel. Het beeldhouwwerk is wel monumentaal en zwaarwichtig, maar het mist bezieling en spontaneïteit. Trouwens het Franse maatgevoel vermijdt vanzelf al te grote bewogenheid. Het blijft meer studie dan gevoel, het is meer aan de tijd aangepaste navolging van de antieken. De Franse beeldhouwkunst van de 17e eeuw is soms vervelend academisch.
Portretbeeld
Een van de drukst beoefende genres is het portretbeeld. De vorst wordt meermaals in gefantaseerde Romeinse keizerkledij maar met hoge pruik voorgesteld als de verheven heerser, meer een koel staatsieportret dan een indrukwekkend levendig beeld. De voor het hof werkende beeldhouwers als François Girardon, 1628-1715,  en Antoine Coysevox, 1640- 1720 zijn specialisten in het maken van representatieve portretbustes waarvan soms het gelaat de innerlijke mens juist weergeven, maar die steeds volgens een geijkte formule werden opgebouwd, hoge pruik als bekroning, vlotte brede drapering als basis. Aan deze schoolse behandeling, gepaard aan een overigens uitstekende technische afwerking, is de koelheid dezer officiële portretten te wijten, die spoedig gaat vervelen.
Paleis- en tuinversiering
De met orde en maat ontworpen paleiszalen en tuinen eisen beelden en groepen, die deze strenge lijnen niet met tomeloos gebarenspel doorbreken. Alles doet plechtig en gemaakt aan. Ook de beelden moeten zich plooien naar de hofetiquette. De versiering van het paleis van Versailles, ca. 1680 vlg. onder de hoofdleiding van Charles Le Brun uitgevoerd is toonaangevend.
Werken
Franse barok beeldhouwkunst :
1. Girardon, Treurfiguur aan Richelicu's grafmonument, Sorbonne, Parijs;
2. Gilles Querin, Lodewijk XIV slaat de Fronde neer, 1654 (Chantilly) voorgesteld als Romeins veldheer maar met de hoge krullenpruik uit eigen tijd;
3. Coysevox, Borstbeeld van veldheer 'Le graad Condé', Louvre, Parijs met levendige gelaatsweergave.                

** U kunt via Booking - Wereldwijd zoeken naar uw accommodatie in 71 landen. Laagste prijsgarantie
** Hoe maak ik een printversie van de pagina"?
** Zie ook de boekenpagina eens!
** Door Tekengrootte  te wijzigen kunt u de leesbaarheid van de tekst sterk verbeteren.  ▲