DE BYZANTIJNSE KUNST, OPBLOEI, 6e EEUW, EN UITSTRALING ER VAN , naar overzicht kunsthistorie

DE BYZANTIJNSE KOFPELKERK
De Aya Sophia te Constantinopel, een meesterwerk van koepelbouw
De Byzantijnse architecten laten zich door de oosterse bouwwijze inspireren, vooral in de toepassing van het koepelgewelf. Onder de regering van keizer Justinianus, 527-565, wordt in Constantinopel de grootse Aya Sophia gebouwd. Deze koepelkerk is geen zuivere centraalbouw op een rond of veelhoekig vlak, maar wel een combinatie van centraalbouw en langwerpige bouw. Om de koepel op te trekken boven de grote vierkante ruimte maken de Byzantijnse bouwmeesters gebruik van pendentieven of hanggewelven onder de koepel in de vier hoeken.
De zijwaartse druk van de koepel wordt opgevangen in één richting door halve koepelgewelven, in de andere richting door dwarse tongewelven, waarvan de last buiten de kerk door zware muurdammen en in de kerk door zuilen en pijlers wordt geneutraliseerd. De Aya Sophia, afgewerkt in 562, is een machtig bouwwerk, een gewaagde constructie met een koepel van 31 m. doorsnede en 65 m. hoogte.
De San Vitale te Ravenna, een koepelbouw met omgang
Ongeveer tegelijkertijd als de Aya Sophia, en onder impuls van dezelfde bouwbedrijvige keizer Justinianus, wordt te Ravenna de San Vitale gebouwd, het mooiste voorbeeld van koepelkerk in Italië. Op het einde van de 5e eeuw is Ravenna hoofdstad geworden van het Westromeinse keizerrijk, doch keizer Justinianus maakt in 555 van Italië een provincie van het Oostromeinse rijk, met een exarch of stadhouder te Ravenna, dat een bruggenhoofd wordt van Byzantijnse kunst in het Westen.
Toch is de San Vitale helemaal anders geconstrueerd dan de Aya Sophia. Zij gaat terug op het achthoekige grondplan van de Sint-Sergius-en-Bacchuskerk, tweede kwart 6e eeuw, te Constantinopel; de koepel rust op acht pijlers waartussen open nissen zijn met twee verdiepingen. Verder een achthoekige omgang, een koortje met apsis, en een narthex of voorhal. De San Vitale heeft merkwaardige rijkbewerkte kapitelen met impost, enig in hun soort.
Verdere evolutie : de kruiskoepelkerk
Van de 9e eeuw af bouwde men koepelkerken op het plan van een Grieks kruis, met een koepel op trommel in het midden. Mooie voorbeelden van dergelijke kruiskoepelkerken vindt men te Constantinopel, b.v. de Apostelkerk, tweede kwart 6e eeuw, in Armenië, Syrië en Griekenland, Dafni.
Het indrukwekkendste werk in dit genre is de San Marco te Venetië, 11^e eeuw; naast de centrale koepel zijn er nog vier kleinere koepels boven de zijbeuken.
EEN SCHITTERING VAN KLEUREN
Wereldvermaarde, indrukwekkende mozaïeken
De mozaïeken zijn de meest typische scheppingen van de byzantijnse kunst, zowel in het Oosten als in het Westen, zowel in de basilieken als in de koepelkerken. De kerken van Ravenna bijvoorbeeld bezitten parels van 6e-eeuwse mozaïekkunst.
Onvergetelijk in de San Apollinare Nuovo is de kleurrijke stoet maagden, die met de palmtak in de hand voortschrijden naar de heilige Maagd, en martelaren die hulde brengen aan Christus. Of nog in de San Vitale : keizer Justinianus met hofhouding en keizerin Theodora met hofdames, in oosterse keizerlijke pracht. Deze stijve figuren behoren tot de heerlijkste scheppingen van de byzantijnse kunst : de strakke lijnen van de lichamen, de plechtige ernst van de gezichten, de open ronde ogen en de felle bezieling die in de figuren leeft, dit alles wijst op een kunst, die zich door overweldigende kleurenpracht, ritme, frontaliteit, en vergeestelijking van de personen als een religieuze en een echte kunst openbaart. De byzantijnse mozaïekkunst heeft tot in de 12e eeuw de beeldende kunst in Oost-Europa beïnvloed.
Herleving van de frescoschilderkunst
De frescoschilderkunst kent in de 6e eeuw een herleving. Taferelen uit de H. Schrift en uit de heiligenlevens worden op populaire, pittoreske wijze uitgebeeld. In deze fresco's is de harde strakheid van de mozaïeken enigszins verdwenen; op zijn beurt zal deze lossere trant de mozaïekkunst beïnvloeden.
Miniaturen en iconen
De Byzantijnen hebben een blijvende vermaardheid verworven door hun miniaturen, waarmee zij vanaf de 6e eeuw handschriften versieren. In deze uiterst minutieuze kunstvorm kan men twee stijlen onderkennen: een hoofse stijl, in hellenistische trant, met schilderachtige vormgeving en gracieuze houding der figuren; en een populaire stijl, anekdotisch, levendig, doch minder fijn. De iconen, op hout geschilderd, zijn eveneens typisch byzantijns. Zij stellen God voor, de heilige Maagd Maria, de heiligen of een heilsfeit. De figuren zijn lineair en volgens vaste kleuren geschilderd. Niet alleen in het Oost-Romeinse rijk maar ook in de Slavische landen kent de iconenschilderkunst een grote beoefening. Vooral de Russische iconen - met fellere kleuren dan die uit het oosten - zijn beroemd. Tot in de 18e eeuw blijft de iconenschilderkunst in Rusland bloeien.
Ivoorsnijkunst en goudsmeedkunst
Heel wat beelden, koffertjes, triptieken en boekbanden zijn in ivoor gesneden en versierd met bijbelse taferelen, eerst in hellenistische, later in meer gestileerde en lineaire stijl. In de goudsmeedkunst vermelden we vooral de Pala d'Oro, 1081-1118, van de San Marco te Venetië, een altaarretabel met taferelen in gedreven goud.
De byzantijnse kunst is een synthese
van de Griekse zin voor harmonie, de oosterse zin voor pracht en monumentaliteit en de religieuze inspiratie van het christendom. Byzantium is de schakel geweest tussen de wegzinkende klassieke oudheid en de groeiende Europese cultuur. De Byzantijnse cultuur heeft op de Westerse wereld een zeer brede invloed uitgeoefend.