CHINA, hoog begaafd, naar overzicht kunsthistorie

In geen ander deel der wereld zijn zo vroeg een groot aantal kunsttakken op zulk technisch en esthetisch hoog peil ontstaan als in China. De opeenvolgende dynastieën hebben de kunst gestimuleerd, sommige kunsttakken werden door bepaalde heersers zelf beoefend. Reeds in de 11e eeuw ontstonden verzamelingen.
Neolithicum, ca. 5000 - ca. 2000 v. Chr.
Alle prehistorische culturen aan de Gele Rivier kennen de drievoet-kookpot, een typische gebruiksaardewerkvorm die later in het bronsvaatwerk wordt overgenomen. In de vroegneolithische Yangshaocultuur is het mooiste beschilderd aardewerk van de gehele prehistorie gemaakt. In de latere Longshancultuur is reeds de pottenbakkers schijf in gebruik, en wordt jade - 'gave des hemels' - aangewend voor sieraden.
Shangdynastie, ca. 1500-1028 v. Chr., eerste innovaties
Van deze eerste dynastische periode stamt de vroegste paleisarchitectuur, het eerste schrift, de eerste steensculptuur, kaolienhoudend aardewerk, en zowel technisch als qua vormgeving reeds zeer hoogstaand bronzen vaatwerk.
Zhou, Tsjoe, ca. 1027-256 v. Chr., de roem van het brons
In deze periode van wisselende machtsverhoudingen hebben twee wijsgeren verregaand het karakter van de gehele Chinese cultuur en kunst bepaald : Kong-foe-tse en Laotse. Cultuur en kunst maken in deze periode van politieke onrust overigens grote vooruitgang. In functie van de vooroudercultus ontstaat een uitgebreid vorm repertorium van bronzen vaatwerk : potten, schalen, kruiken, bekers voor het bereiden, bewaren en opdienen van voedsel, water en wijn. Ongeëvenaarde techniek gaat samen met originele vormgeving en ingewikkelde sierpatronen; opvallend zijn sommige diervormen. Dikwijls zijn de stukken van opschriften voorzien, waardoor nauwkeurige datering mogelijk is. Typisch voor de Chinese wijze van esthetisch waarderen is, dat van dit vaatwerk tot in de 17e eeuw kopieën zijn gemaakt, als een daad van artistieke piëteit; dit heeft niets te maken met vervalsen en is in andere kunsttakken eveneens voorgekomen.
Han, 206 v. - 220 na Chr., veelzijdige pracht
Reeds in de tussenperiode der Strijdende Staten, 474-221 v. Chr., en de daaropvolgende 1e keizertijd, 221-207 v. Chr., stijgt het intellectueel peil tot ongekende hoogte, en wordt de grondslag gelegd van een onder alle opzichten degelijk georganiseerde staat. De bronsgietkunst omvat nu ook mens- en dierfiguren bestemd als grafgift; uit recente grafvondsten zijn ook fabelachtige vorstenlijkkleden van jade bekend. Lakwerk bereikt een hoogtepunt en verder ontstaan: schilderkunst op zijde, - de zijdeweg brengt China in contact met Indië - en het boeddhisme -, en met de Middellandse Zee, steengoed, baktemperatuur 1300° C, protoporselein met veldspaatglazuur. Dienen eveneens vermeld, naast gegraveerde en reliëfgrafplaten, ook jade sieraden, abstraherende houtplastiek.
Naar het einde van de Hantijd toe getuigt de kunst van dit 'Rijk van het midden' van enige aristocratische zorgeloosheid, wat dan ook de ondergang bewerkt, die evenwel niet van definitieve aard is.
Tang, 618-907, culturele expansie en artistieke luister
Tijdens een woelige tussenperiode dragen technische uitvindingen, houten hang- en stenen boogbrug- gen, kanaalaanleg, bij tot een eerste vereniging van Noord- en Zuid-China. Op artistiek gebied komt vooral de door het boeddhisme geïnspireerde, stilistisch op de Goepta-kunst teruggaande steensculptuur op het voorplan. De Tang breiden niet alleen hun invloedssfeer uit, Korea, en van daar uit Japan; Indochina, westwaarts tot Samarkand, doch stellen zich tegelijk open voor vreemde inbreng. Er heerst grote welstand, en dank zij steeds vooruitgang makende technieken ontstaat een echte weeldekunst.
Twee penseeltechnieken, schilderkunst en kalligrafie komen nu tot een hoogte- punt, en het ligt bijna voor de hand dat, door het samengaan van poëzie, schilder- en schrijfkunst als de 'schone kunsten', de schilderkunst inhoudelijk poëtische, vormelijk sterk kalligrafische inslag heeft. De esthetische waardenorm voor zowel schilderkunst als kalligrafie is de penseelvoering. In de schilderkunst treffen de soms etherische tekening en het gedempt koloriet. De Tangtijd kan niet worden voorbijgegaan zonder te wijzen op de ook documentair belangrijke, als grafschrift gemaakte aardewerk-figuurplastiek, vaak versierd in 'san-ts'ai' of driekleurenglazuur.
Song, 960-1279, en Yuan, 1271-1368, schitterend einde van klassieke tijd
Van 907 tot 960 leiden boerenopstanden tot versplintering van het Tangrijk, hetgeen niet belet dat cultuur en kunst verder gedijen. Opvallend is dat natuurschildering grote populariteit verwerft, en dat keramiek van steeds betere kwaliteit wordt gemaakt.
De Noord-Song, 960-1126, herenigen het rijk. Onder hun bewind wordt voor het eerst met losse letters gedrukt. Manchuvolken overweldigen het noorden, daarna ook de gebieden waar de Zuid-Song, 1127, heersen. Eens te meer blijkt dat in China staatkundige troebelen geenszins artistieke begeestering in de weg hoeven te staan. Het meest betekenisvol wordt dit geïllustreerd in de porseleinkunst van deze periode. Op de eerste plaats vraagt alweer de techniek de aandacht: op glazuur bakken van rood, groen en geel, legt meteen de grondslag voor het latere polychroom porselein. Typisch Songporselein is hoofdzakelijk monochroom, meestal blauwzwart, diepbruin en groen. Vooral het groen is in een oneindig aantal varianten tussen donker olijfgroen en helder blauwgroen gebruikt op borden, schalen, kommen, dozen, vazen, kruiken. In de beroemde productie van de ovens van Long Zuan, in Europa naderhand aangeduid als celadonporselein, ligt de essentie besloten van alle klassieke Chinese kunst onpeilbaar poëtische rijkdom in verfijnde eenvoud.
Naast het porselein zijn ook andere kunsttakken niet minder belangrijk in deze periode. Met name beleeft nu de schilderkunst, gestimuleerd door de keizerlijke academie, haar eigenlijk hoogtepunt. Van het aanvankelijk door religie en moraal centraal geplaatst motief mens, en via het meesterlijk uitgeschilderd motief landschap, ontstaat nu bijzondere aandacht en liefde voor dieren, in het bijzon- der vogels, voor bloemen en vruchten, met voelbare voorkeur voor bamboe en orchideeën. Vooral deze laatste bieden ongekende mogelijkheden tot virtuoze penseelvoering; dit element blijft, samen met de compositie, het belangrijkste van een klassiek-Chinese schildering.
Ming, 1368-1644, charme-kunst op hoog niveau
Onder de Mingkeizers wordt alles op alles gezet om van deze periode de meest schitterende te maken van de gehele Chinese geschiedenis. In het algemeen gesproken heeft dit geleid tot een barok-overdadige charme-kunst. China zou evenwel niet China zijn, zo ook dan geen apart te vermelden verwezenlijkingen voorkwamen. Dit geldt voornamelijk het porselein : in de eerste plaats het vermaard blauw-wit, dat Klein-Azië en West-Europa meteen in vervoering bracht; ook het delicaat Té-hua, gekend als 'blanc de Chine'. Vermeldenswaard is ook dat tegen het dwangregime reagerende schilders systematisch de klassieke voorgangers bestuderen, een reactie die ook nog tijdens de Qingdynastie voortduurt.
Qing, Tsjing, 1644-1912, laatste bloei
Alleen het wit porselein en een aantal andere monochroorngenres, perzikhuid, ossebloed, hazevel e.a., brengen nog de oude tradities in herinnering tussen al het keizerlijk protserige waarvoor enkele polychroomgenres, 'familie rose' en '-verte' bv., getuigen. Dit neemt niet weg dat, wat materiaal en techniek betreft, nooit mooier porselein is ge- maakt dan dit. De schilderkunst onder de Qing is weinig origineel, en daardoor bij de Westerse liefhebbers nogal veronachtzaamd. Sinds enkele jaren hernieuwde studie leidt kennelijk tot herwaardering van bepaalde scholen en kunstenaars.
Basis bron: Het boek "Kunst van Altamira tot heden", F. Adriaens c.s.. A'dam, 1980