BOUWKUNST
Een monumentale bouwkunst in natuursteen
Egypte was geen houtrijk land en was bijgevolg voor zijn bouwwerken aangewezen op natuursteen. De rotsen aan weerszijden van de Nijlvallei leveren het onvergankelijke graniet voor de reusachtige bouwwerken, dat de Egyptenaren oprichten om hun goden en hun farao's te eren. Voor hun goden bouwen ze indrukwekkende tempels; voor hun farao's piramiden, die de bewondering van de hele wereld afdwingen. In de schaduw van de piramiden laten de edelen zich in mastaba's begraven.
Grootse tempels voor de goden
De Egyptenaren vereren hun goden meestal in grote alleenstaande tempels, volgens een welbepaalde plattegrond opgetrokken. De voornaamste zijn die van Karnak, Luxor en Philae. De voorgevel bestaat uit een massaal poortgebouw, schuin oplopend met twee lage torens die de indruk geven van afgeknotte piramiden; tussenin een rechthoekige deuropening. Tegen het poortgebouw of in de brede torens kan men vlaggenmasten plaatsen. Achter het poortgebouw ligt een open voorhof met twee dubbele rijen zuilen. Doorheen het voorhof bereikt men een grote, hoge zuilenzaal, waarin achteraan een trap naar het heiligdom of de eigenlijke kamers van de god leidt. In een der kamers bevindt zich het beeld van de god.
Vooraan tegen het poortgebouw plaatst men enorme zittende beelden van de farao die de tempel liet bouwen; er staan ook hoge spitse zuilen, obelisken, soms uit één steen. Dikwijls voert een laan, tussen twee rijen sfinxen, naar de tempel. Buiten deze alleenstaande tempels vindt men nog eigenaardige zonnetempels, en vooral rotstempels, in de bergflanken aangelegd. Die van koningin Hatsjepsut in Der el-Bahari en die van Ramses II in Aboe-Simbel zijn de meest vermaarde.
De Egyptische tempels bezitten typisch-Egyptische zuilen: kapitelen en schachten zijn geïnspireerd op de lotusbloem, de palm en de papyrusplant. In de vervaltijd gebruikt men soms vierkante kapitelen, met aan elke zijde een godenkop, b.v. van de godin Hathor. In en om de tempels hangt een sfeer van geheimzinnigheid: zuilen en muren zijn met heilige tekens, hiërogliefen, en met levendig gekleurde reliëfs bezet.
De zware architraafbouw laat geen grote ruimten toe
Egyptenaren kennen de gewelfbouw niet, waardoor de druk van zoldering en dak zijwaarts wordt afgeleid. Noodgedwongen passen ze de architraafbouw toe. Om de zware stenen architraven of dwarsbalken op de zuilen te krijgen, leggen ze een aarden wal aan en kantelen de steenblokken langs daar naar boven. Op de architraven worden dan vlakke zolderingen gelegd. Om de neerwaartse druk van de zware bedekking op te vangen moet men de zuilen betrekkelijk dicht bij elkaar plaatsen. Hierdoor wordt de ruimte-indruk sterk verminderd: de zuilen schijnen de ruimte te verkleinen en samen te dringen. De Egyptische architecten realiseren dus niet het ver doorgedreven en gewaagd evenwicht tussen last en steun, denk even aan de gotische kathedralen!. Hun kloeke symmetrische tempels bieden een over- weldigende indruk van monumentaliteit en duurzaamheid.
Ontzagwekkende piramiden en rotsgraven voor de farao's
De piramiden, enorme bouwwerken in de eenzame woestijn, zijn sprekende getuigen van de absolute macht van en de diepe verering voor de farao's. De oudste vorm is de trappiramide, een opeenstapeling a.h.w. van een zestal plateaus, die naar de hoogte toe kleiner worden. Hieruit groeit de piramide met schuin aflopende zijden in driehoeksvorm, waarvan de voornaamste die van Cheops, Chefren en Mycerinus zijn, alle drie in de streek ten zuiden van Kairo.
De vlakken van de piramiden zijn zorgvuldig met gepolijst natuursteen bekleed. Wij bewonderen de kundigheid van de bouwmeester die de technische moeilijkheden overwon om de massa stenen en blokken netjes opeen te stapelen en op hun plaats te houden. Gangen en luchtkanalen doorkruisen het binnenste van de piramide; in het midden van de steenmassa ligt de grafkamer van de farao, rijkelijk gevuld met schatten en kunstvoorwerpen. Terwijl het Oude Rijk vooral piramiden bouwde, komen in het Middenrijk meer de rotsgraven in gebruik; ze worden uitgehouwen in de bergflanken. Langs de versierde gevel komt men in de rotskapel en zo langs gangen in de grafkelder. Beroemd is het rotsgraf van Toet-anch-amon, dat pas in 1922 door H. Carter werd ontdekt.
Mastaba’s voor de edelen
De mastaba's, misschien wel de oudste bouwwerken van Egypte, zijn rechthoekige constructies, deels onder, deels boven de grond, die van verre de indruk geven van grote gemetselde zitbanken. De mastaba bestaat uit een gang, een grafkapel en een dodenkamer met het beeld van de overledene. Langs een verborgen schacht kan men de onderaardse grafkelder bereiken, waarin de sarcofaag met de mummie van de overledene berust.
De Egyptische bouwkunst, een abstracte bouwkunst ?
Zo zou men geneigd zijn te denken bij het aanschouwen van de piramide - een meetkundige figuur ! - en de streng geordende zuilen in de tempel. En toch hebben ongetwijfeld de Egyptenaren ook hier, zoals in hun reliëf- en schilderwerken, de natuur willen weergeven. De piramiden roepen het beeld op van bergen in de woestijn; de tempels met hun vele zuilen het beeld van een woud in de natuur: de zuilen niet palm- en lotusmotieven zijn bomen, en de zoldering, versierd met sterren en gevogelte, suggereren de openlucht en de hemel boven het woud.

BEELDHOUWKUNST
Een beeldende kunst met eigen kenmerken
De Egyptenaar stelt alles voor, niet zoals hij het met de ogen ziet, maar zoals het in werkelijkheid is, natuurgetrouw met alle onderdelen, b.v. de mens met twee schouders, ook al wordt hij van terzijde bekeken, en het dier altijd met vier poten, ook al zou men er maar twee of drie kunnen zien.
Ten tweede : de Egyptenaar beeldt zijn figuren groter of kleiner uit volgens de graad van hun belangrijkheid, b.v. de koning veel groter dan zijn vijanden of zijn onderdanen. Hierdoor drukt de voorstelling tevens een bepaalde gedachte uit, b.v. het groot ontzag voor de farao.
Ten derde valt nog het gebrek aan perspectief op, zeker in de reliëfs : alles staat op hetzelfde plan, het ene boven het andere, in banden of stroken.
Vrijstaande beelden aan tempels en in grafkelders
Vooral aan de ingang van tempels vindt men monumentale beelden, vooreerst de sfinxen aan tempellanen, vervolgens de kolossale ziftende faraobeelden tegen het poortgebouw van de tempels. Hoewel het sobere massieve beelden zijn, breekt toch doorheen het zware graniet iets van de eigen psychologie van de voorgestelde persoon door. Wanneer de Egyptenaren hout, ivoor of metaal gebruiken, weten ze nog meer levendigheid in de voorstelling te leggen. Een der meest bekende beelden is het houten standbeeld van de Schech-el-Bêled of de zogenaamde dorpsburgemeester. Een ander bekend beeld is nog dit van de gehurkte schrijver.
Ook in de grafkelders treft men losse beelden aan; de afgestorvene wordt er voorgesteld in staande houding, een been vooruit, en met een staf in de hand. De Egyptische beelden zijn frontaal, d.i. bedoeld om vooraan te worden gezien.
Een gevarieerde reliëfkunst
De Egyptische reliëfs zijn uitgevoerd hetzij in holreliëfs of verzonken reliëf, waarbij de figuren enigszins boven het grondvlak uitsteken. Alle Egyptische gebouwen worden met reliëfs versierd, bij voorkeur op die vlakken en zuilen, waarop de zon heerlijke schaduwen kan leggen. De reliëfs geven vorstelijke familiescènes weer en taferelen uit het dagelijks leven, waarbij dikwijls de dieren een rol spelen. Opvallend is dat het hoofd van de mens in profiel wordt voorgesteld, het bovenlijf frontaal, benen en voeten in gaande houding. De reliëfs worden, zoals portretbeelden, met levendige, contrasterende kleuren beschilderd.
El-Amarna, een revolutie
Amenophis IV, ca 1370 v. C., dweper en godsdiensthervormer, noemt zich Echnaton, = dienaar van de zonneschijf, verlaat zijn residentie in Thebe en trekt zich met zijn echtgenote Nefertete terug nabij het huidige El-Amarna, om er de zon te vereren. Waarschijnlijk als protest tegen de gemaniëreerde, weke kunst van zijn vader Amenophis III, streeft hij naar waarachtigheid en de uitbeelding ervan in ongekunstelde natuurverbondenheid. Verfijnd realisme en idealisme gaan in de Amarnakunst hand in hand. Duidelijke voorbeelden hiervan zijn : de visionaire kop van de dromer Echnaton, en de portretbuste van de fijnzinnige Nefertete.

SCHILDERKUNST EN KLEINKUNST
De schilderkunst nauw verwant met de reliëfkunst
Naast gekleurde reliëfs vindt men ook verbluffend mooie muurschilderingen, die de mens voorstellen, maar ook het landschap met een gevarieerde dierenwereld. Zoals de beeldhouwkunst vertelt ook de schilderkunst op naturalistische wijze over het dagelijks leven, de dood en het hiernamaals van de Egyptenaren en hun farao's. De wetten van de beeldhouwkunst - geen dieptewerking, horizontale banden, grootte der figuren volgens belangrijkheid, enz... - beheersen ook de schilderkunst. De Egyptenaren gebruiken vaste kleuren voor bepaalde gegevens : de huid van de manroodbruin, die van de vrouw in okergeel, de goden groen of blauw, matblauw. De Egyptische schilderingen geven in hun - ' - decoratieve indruk.
Schatten van kleinkunst in de graven
De Egyptische kleinkunst is smaakvolle sieraden en gebruiksvoorwerpen. Vooral de goudsmeedkunst bereikt een hoge volmaaktheid; getuige hiervan zijn de vele banden, messen, koffertjes, spiegeltjes.
Aanbevolen boeken
- LUXOR, valley of kings, met 160 kleuren illustraties. Uitg. Bonechi.
- Vallei der Koningen, Tadema. Uitg. Fibula - Haarlem.
- Art and History of EGYPT, 5000 years of civilization. Uitg. Bonechi. Bevat veel afbeeldingen, plattegronden en reconstructie tekeningen van alle te bezoeken plaatsen in Egypte.