Impressionisme, Lat. impressio = indruk, is de benaming voor een hoofdzakelijk Franse stroming en was de reactie van jonge schilders tegen de nog classicistische opvattingen van de tijd. Reeds in 1863 wordt het Parijse kunstmidden geschokt door de weigering van het officiële salon aan vele jongeren, die van Napoleon III de toestemming bekomen voor het oprichten van een Salon des refusès. Manet stelt er zijn doek tentoon Le dejeuner sur l'herbe  dat door zijn onderwerp maar ook door zijn techniek een inbreuk is op de gangbare normen. Halve tonen en overgangen zijn geweerd, alleen volle tonen worden gebruikt. De schaduwen zijn niet meer bruin, grijs of zwart, maar nemen de kleur van voorwerp en atmosfeer aan.
De geweigerden van het Salon, onder wie Monet, Renoir, Pissarro, Sisley, Cézanne, Degas, Guillaumin en Berthe Morisot, organiseren in 1874 een tentoonstelling in het atelier van de fotograaf Nadar. De journalist L. Leroy geeft hen spottend de naam van impressionisten, naar de titel van een werk van Monet, Impression, soleil, levant.
Hun doel was de onmiddellijke weergave van het geziene, als een momentopname, zonder toevoeging van literaire of andere bestanddelen. Wegbereiders zijn hierin geweest Boudin, Jongkind en Manet.
Impressionisme is het resultaat
van een realistische waarneming, een momentopname zoals die gebeurt door de fotografie, die in dezelfde periode in gebruik is. Louis J.M. Daguerre (1787-1851), kunstschilder en mede-uitvinder van de fotografie, werkt sinds 1829 samen met Nicéphore Niépce (1765-1837), de eerste die houdbare fotografische afbeeldingen maakte. In 1839 vindt bij een procédé waarbij fotografische beelden op gecodeerd zilveren of verzilverd-koperen plaatjes worden vastgelegd. Het is trouwens opvallend dat vele van de impressionisten zelf fotograferen en de foto als hulpmiddel bij hun schilderen gebruiken.
Vluchtige weergave van de atmosfeer belangrijk
Feitelijk vangen onze ogen alleen lichttrillingen op. We zien alleen kleurvlakken, geen omtreklijnen, diepte en massa, die door het verstand en de verbeelding worden toegevoegd. Alle kleuren die we zien zijn dus vormen van licht. Verf is echter een lichtloze massa en hoeveel wit of geel er ook wordt toegevoegd, het zal nooit de natuurlijke lichttrilling benaderen. Door het verplaatsen van hun schildersezel van het atelier naar de open lucht, op de boorden van de Franse rivieren en kanalen worden de impressionisten aandachtig voor het dynamisme van de lichtweerkaatsingen op watervlak en bladgroen. De oplossing voor de chemische weergave van deze indruk vinden ze in de wetten van de natuurwetenschappen. De toetsen worden gefragmenteerd zodat niet meer met effen vlakken wordt gewerkt, maar met kleine borsteltrekken in kommavorm. De tonen worden gescheiden, gedivisioneerd, op basis van de zuivere kleuren volgens de wet van de complementairen. Het palet wordt helder en de schaduwen zelf worden gekleurd. Grijzen en bruinen worden vervangen door zuivere kleuren. De omtreklijnen verdwijnen evenals het clair-obscur en duidelijke details. De impressionisten schilderen kleurvlekken naast elkaar en met die kleurvlekken bouwt de toeschouwer de vormen op.
Eigen impressionistische onderwerpen
Daar het impressionisme enkel wil weergeven wat het oog waarneemt, heeft het als thema's: bij voorkeur landschappen en waterpartijen, in mindere mate portretten en taferelen; geen constructies van de geest zoals historische stukken en allegorieën. Renoir blijft regelmatig de menselijke figuur gebruiken. De kennismaking met het werk van Turner en Constable versnelt de ontwikkeling van de impressionistische techniek.
Kenmerken
- er is een realistische waarneming, weergeven wat het oog ziet,
- weergave is een momentopname,
- licht en sfeer wordt op aparte wijze weergegeven,
- de kleur staat onder invloed van het licht,
- korte en kleurige kwaststreken,
- onderwerpen komen uit de natuur,
- er worden geen grijze, bruine of zwarte kleuren gebruikt,
- onderwerpen hebben geen probleemstelling of boodschap,

SCHILDERKUNST
De voorloper : Eduard Manet (1832-1883)
Bestudeert aanvankelijk de schilderkunst of inspireert zich op thema's van Raffaël (Déjeuner sur l'herbe), Velasquez en Goya, maar ontwikkelt een zeer persoonlijke stijl die, zoals uit zijn Déjeuner sur l'herbe (1863) is gebleken, een hele vernieuwing meebracht. Het onderwerp verandert, maar ook de techniek: het doek wordt gecomponeerd met kleur en niet met figuren. De kleurwaarden worden tegen elkaar afgewogen, fris en in levendige harmonie. Ook zijn Olympia, geïnspireerd op de Venus van Titiaan, krijgt een vernietigende kritiek, omwille van de zonder overgang en zonder schaduw naast elkaar geplaatste kleuren. De manier waarop hij het wit in zijn doeken aanwendt zal door de impressionisten, vooral Monet en Renoir, worden overgenomen. Pas in 1866 vindt Manet in Emile Zola een ernstige verdediger.
De ontdekkers: Renoir en Monet
Als volgelingen van Courbet gaan ze 's zomers de landingssteigers van Bougival schilderen. Ze trachten de waargenomen lichtreflexen en de veelkleurige drukte van het tafereel, zojuist mogelijk weer te geven. Dit kunnen ze niet met de traditionele techniek, maar ze ontdekken dat ze de beweeglijke glans van het leven kunnen treffen en weergeven door de voorwerpen op te lossen tot een wemelend spel van kleurvlekken.
Auguste Renoir (1841-1919)
Bestudeert in zijn vroege werken de oude meesters in het Louvre, Titiaan en Rubens; men voelt nog zeer goed de invloed van Delacroix, Corot en Courbet. Maar hij verblijft veel in de natuur, o.a. in gezelschap van Monet, en wordt geboeid door de zon en het licht. Zijn werk is vol levensblijheid, zijn coloriet is warm en rijk, maar nooit zal hij de vormen volledig laten oplossen in het licht, zoals Monet. Omdat zijn doeken dikwijls het licht- en schaduwspel onder het lover weergeven in gulden zonnevlekken en violette schaduwen, noemt men ze met schimmel bestrooid zoals in Le Moulin de la Galette . Meer dan andere impressionisten heeft hij belangstelling voor de mens en speciaal voor de vrouw; het pastel verleent hem hierbij een bijzondere gevoeligheid. Na zijn reis naar Italië in 1881 komt er verandering in zijn werk. Hij legt zich weer toe op de tekening, de compositie wordt compacter en de kleuren koeler. Na 1890 vindt hij een synthese tussen beide schilderwijzen.
Claude Monet (1840-1926)
Is de meest impressionistische van de impressionisten. Herkomstig van Le Havre en ook later aan het water gevestigd, zoals te Bougival, is de lichtweerkaatsing in het water voor hem bepalend. Hij tracht een ogenblik vast te leggen in een door licht en atmosfeer steeds veranderend landschap. Met zijn doek Impression: soleil levant, treedt de nieuwe visie in het volle licht. Onvermijdelijk denkt men aan Turner, die hij tijdens een verblijf in Engeland leert kennen. Zoals bij deze laatste worden water en licht van groot belang. Hij schildert hetzelfde onderwerp in reeksen, telkens bij een andere belichting zoals de Kathedraal van Rouen. In latere jaren schildert hij de bloemen, waterlelies en rozen op het donkere vijvervlak in de tuin van zijn villa te Giverny. Hij drijft hierbij de fragmentering en kleurtrilling zover, dat zijn composities de voorlopers schijnen van de latere abstracte kunst.
Camille Pissarro (1830-1903)
De invloed van Corot in het vroege werk maakt hem aandachtig voor de realistische waarneming. Aangesloten bij de groep van impressionisten rond Manet, ontpopt hij zich als de eigenlijke leider die door initiatieven en doorzettingsvermogen, door zijn organisatie van tentoonstellingen de groep doet stand houden. Ook hij bestudeert Turner tijdens zijn verblijf te Londen, maar laat de compositie nooit helemaal door de lichttrillingen oplossen. Hij werkt enkele jaren niet Cézanne te Pontoise. Omstreeks 1886 volgt hij zelfs de stippeltechniek van het neo-impressionisme, maar na 1890 keert hij terug naar een lossere factuur. Zijn werk krijgt een gesloten opbouw, zonder iets van het lichtspel en de atmosfeer weer te geven.
Uitstraling van het impressionisme
Zoals in Frankrijk groeit in België een impressionistische visie uit een realistische ervaring. Het luminisme laat het licht door de vochtige atmosfeer en de grijze luchten parelen. Guillaume Vogels (1836-1896) vat de wisselende stemmingen van het landschap. Emiel Claus (1849-1924) ondergaat de invloed van de Franse impressionisten tijdens een verblijf te Parijs en wordt leider van het Belgische luminisme. Hij is bekend om het zonovergoten Leielandschap.
James Ensor (1860-1949)
Draagt in zijn vroege werken herinneringen aan Manet en Renoir. Tot ca 1884 is zijn palet somber en bedrijft hij een intimistisch impressionisme, met interieurs en portretten gebaseerd op licht- en donkerpartijen. Hij komt echter onder invloed van Turners lichtweergave en van dan af gebruikt hij heldere kleuren, gelijkmatiger over het hele doek verdeeld en opgelost in de omringende lucht. Dame in blauw illustreert de eerste periode, Karnaval op het strand de tweede. Zie hier voor afbeeldingen
In Nederland
zet George Hendrik Breitner (1857-1923), leerling van Joseph Israëls en bevriend met Van Gogh, het naturalisme van zijn meester verder, maar verrijkt met de ervaringen van Manet. Jan Toorop (1858-1928) benadert in zijn vroege werken het intiem impressionisme van Ensor, met wie hij te Brussel contacten heeft.
Duitsland
kent eveneens een impressionistische tendens met Fritz von Uhde (1848-191 l), maar vooral met Max Liebermann (1847-1935), die zon en lucht vermengt en een lichtere klank aan de Duitse schilderkunst geeft.
BEELDHOUWKUNST
Auguste Rodin (1840-1917) haalt de beeldhouwkunst uit zijn verstijfde vorm.
Wel hadden sommige kunstenaars reeds pogingen gedaan om in een vorm van neobarok nieuw dynamisme aan het beeld te verlenen. Zo had in België Jef Lambeaux aan zijn modellen reeds een grotere levendigheid verleend, niet alleen door de bewegingen, maar ook door de manier waarop hij het oppervlak bewerkt, dat door het licht een grotere bewogenheid krijgt. Rodin drijft dit veel verder door. Zijn beelden zijn zware massa's met een beperkte beweging, waarvan bij het oppervlak zo ruw boetseert, dat er geen zuivere omtreklijn ontstaat, maar het licht deze in de lucht doet wegzinderen. Hierin is hij impressionistisch, maar door de innerlijke geestelijke betekenis, werkt bij van binnen naar buiten, in tegenstelling tot de impressionistische schilder, die louter uiterlijk blijft. In 1877 wekt zijn Bronzen tijdperk, nog onder invloed van Michelangelo, sensatie, maar het is de groep van de Burgers van Calais, die hij voor deze stad maakt, die zijn uitzonderlijk emotionele kracht tot uiting brengen. Zijn Balzac is wel zijn meest indrukwekkend beeld. Van zijn hand zijn ook nog De denker, De kathedraal, De hellepoort. Zie hier voor afbeeldingen
Basis bron: Het boek "Kunst van Altamira tot heden", F. Adriens c.s.. A'dam, 1980
Bouwkunst
Impressionistische bouwkunst is er niet.
Aanbevolen boek
De wereld van RODIN. Parool/Life, Bibliotheek der kunsten / R. Harris, Geschiedenis van het impressionisme, Amsterdam 1977  / H. Jaffe, De wereld van het impressionisme, A'dam 1975
** Zie hier voor: "Hoe maak ik een printversie van een pagina?"
** Zie hier voor: "hoe kan ik de leesbaarheid van de tekst verbeteren"?

19th-Century Art
Zeer uitvoerige index uit de Witcomb site. Hieronder een sterk ingekorte index van het impressionisme
Schilderkunst
Impressionisme Claude Monet -1 | Claude Monet - late Impressionism | Monet at Giverny | Pierre-Auguste Renoir
Jacques Collas, Belgian Impressionist painter, 1903-1986
Bienvenue chez Claude Monet, Monet at Giverny

** Via Hotels/Appartementen/Wereldwijd kunt u goed zoeken naar een accommodatie in 92 landen. Laagste prijsgarantie, maximale keuze, tevreden gasten, onpartijdige hotelbeoordelingen, boeken in uw taal is mogelijk!
** Hoe maak ik een printversie van de pagina"?
** Door Tekengrootte  te wijzigen kunt u de leesbaarheid van de tekst sterk verbeteren.     ▲