BOEDDHISTISCHE KUNST
De stoepa-reliëfs
De vroegste boeddhistische kunst, te weten reliëfs op toegangspoorten en balustraden van stoepa's, is meteen zuiver Indiaas. Een stoepa is in feite een Indiaas-boeddhistische versie van het tumulusvormig koningsgraf. Door Boeddha Shakyamoeni, ca. 560-480 v. Chr., is de stoepa aangewezen als memento van de hoogste verlichting - onthechting aan het aardse -, de kern van de boeddhistische heilsleer. Nadien zijn stoepa's ook als reliekenbewaarplaats gebruikt. Een stoepa bestaat uit een terrasvormige onderbouw met balustrade, waarop een koepelvormig bijgewerkte of geheel kunstmatige en met plavuizen beklede heuvel, symbool van de wereldberg met daaromheen het levenspad. Zie:  Stupas at Sarnath,(Deer park)
Bovenop staat een kioskvormig gebouwtje, minstens een omheining met een drievoudig zonnescherm als symbool voor de Boeddha, de leer, de gemeenschap (de monnikenorde). Om de stoepa is een omheining aangebracht met vier naar de hoofdwindstreken gerichte poorten, die wijzen op de universele betekenis van Boeddha's leer.
De belangrijkste stoepa's staan te Bharhoet en te Sanchi, en zijn gebouwd tijdens de laatste 2 eeuwen v. Chr. In de reliëfsculptuur op balustraden en portieken zijn allerhande cultushandelingen en taferelen uit de vroegere levens van Shakyamoeni voorgesteld. Van enige afbeelding van de Boeddha als persoon is daarbij nog geen sprake. In de plaats daarvan wordt hij symbolisch voorgesteld: zijn voetafdruk, de 'boom der verlichting' het 'rad van de leer', het zonnescherm ter aanduiding van zijn koningschap. Artistiek gezien zijn deze reliëfs vooral gekenmerkt door horror vacui: rond de vaak levensgrote pijlerfiguren en de verschillende taferelen staat een overdaad van dier- en plantmotieven. In de figuren is onmiskenbaar een essentiële karakteristiek van alle latere Indiase figuurplastiek te ervaren: een enigszins weke doch organisch-krachtige, mollige lichaamsbouw.
Tjaitya’s en vihara's
Een tjaitya is een door zuilengalerijen geflankeerde hal, uitlopend op een apsis waarin een kleine stoepa staat. Het is een plaats voor bijeenkomst van de gelovigen, die daar ook de heilige omwandeling rond de stoepa kunnen verrichten. Aanvankelijk zijn dit houten constructies, nadien zijn ze meestal in rotsmassieven uitgehouwen. Bij de tjaitya-hal hoort een vihara, geheel van eetzaal en cellen voor de monniken. Als klassiek voorbeeld van tjaitya geldt die te Karli - voorgevel met zonnevenster, voorhal, driebeukige zuilenhal, apsis met stoepa -  ontstaan tussen ca. 100 en 120 na Chr.
De vroegste Boeddha-uitbeeldingen
In de streek van Gandhara, toen deel uitmakend van het Indo-Bactrisch rijk van Alexander de Grote, is rond dezelfde tijd de eerste uitbeelding van de Boeddha als persoon ontstaan, en wel onder invloed van de Hellenistische kunst. Onmiskenbaar teruggaand op Dionysos- en Apollobeelden, komt het prototype van het Boeddhabeeld dan voor als een man met Indiase gelaatstrekken, in Helleens of Romeins gewaad, met als eigenlijke boeddhakenmerken: schedeluitwas, harenwervel tussen de wenkbrauwbogen, langgerekte oorlellen. Iets later ontstaat in Mathoera het boeddha-type met ontblote schouder. Van dit ogenblik af kan gesteld worden : India, moederland. Immers is met het Gandhara- en het Mathoeratype die vorm van de boeddhistische figuur geschapen die de gehele latere boeddhistische sculptuur van Zuid- en Oost-Azië bepaalt. Te Sarnath ontstaat een soepeler vormgeving. Terloops en tot nadere omlijning van het karakter van de Indiase kunst in het algemeen en de boeddhistische plastiek in het bijzonder, dient nog onderstreept dat de boeddhistische plastiek cultus-sculptuur is; dit wil zeggen dat zij niet tot aanbidding dient, doch als hulpmiddel bij de concentratie tot eenwording met de godheid.
De klassieke Goeptatijd, 4e-8e eeuw
Tijdens deze periode komt de Indiase beeldhouwkunst tot haar hoogtepunt.
De voorkeurthema's in de boeddhistische plastiek zijn: de staande, levende boeddha, en de zittende, tot hoogste verlichting gekomen boeddha. Verfijnde lichaamsvormen en serene gelaatsuitdrukking komen tot volmaakte harmonie. Met de evolutie van het boeddhistisch denken komt ook de boeddhistische iconografie tot verdere ontwikkeling. Daarin speelt vooral de symboliek van lichaams- en handhoudingen een belangrijke rol, daar- naast ook die van huidskleur, kleding en tooi, en van attributen.
Tegen het einde van de Goeptatijd ontstaan machtige tempelcomplexen. Die van Ajanta zijn vooral beroemd om hun vrij goed bewaarde frescoschilderingen. Dan is ook de culturele expansie van India over Indonesië en Achter-Indië op gang gekomen, en vinden ook godsdiensten en kunst toegang tot deze gebieden; vandaar dat wel eens sprake is van de internationale Goeptastijl.

HINDOEKUNST
Tempelhouw
Reeds tijdens de 7e eeuw doet zich een ontwikkeling voor die leidt tot het ontstaan van een noordelijk en een zuidelijk tempeltype met talloze varianten, zodat bezwaarlijk één als zodanig representatief kan gelden voor de gehele hindoe-tempelbouw geschiedenis. Toch is bv. de Parashoerameshyar-tempel te Bhoevaneshyar in het noordelijke Orissa, zeer karakteristiek, met een hier nog gescheiden gehouden mandapa, vergaderzaal, en sikhara, toren. Deze toren zou men, omwille van de overdadige versiering eerder een groot stuk beeldhouwwerk kunnen noemen. Dat geldt voor de overgrote meerderheid van de hindoetempels, vooral waar het niet om eigenlijke bouwwerken gaat.
Beeldhouwkunst
Meer dan de boeddhistische herinnert de eerste hindoe- beeldhouwkunst qua esthetische opvatting aan de autochtone stijlen van de Industijd. De eerste hindoe-figuurplastiek dateert, zoals de eerste boeddhistische, van de eerste eeuwen na Chr. en haar klassieke bloeitijd valt eveneens in de Goeptaperiode, 4e-8e eeuw.
Ook in de hindoekunst is een omvangrijk pantheon de zo goed als enige en tevens onuitputtelijke inspiratiebron. Centrale figuren in deze plastiek zijn de hoofdgoden Sjiva, Parvatien Visjnoe, enhuntalrijke avatars, verschijningsvormen. Net zoals in het boeddhisme is ook hier de symboliek van houdingen en attributen zeer belangrijk.
Nog treffender dan in de boeddhistische, komt in de hindoekunst het Indiaas-zinnelijke naar voren. Het kan vanuit Westerse denkwijze vaak moeilijk zijn in deze sculptuur mythische extase te ervaren, toch zijn zelfs de soms uitgesproken zinnelijke voorstellingen niets anders dan de weergave van een tegelijk innerlijk-menselijk en bovenaards gebeuren. Dit is de reden waarom men ook zonder kennis van de ingewikkelde hindoe-iconografie volop van deze kunst kan genieten.
Zonder het vroegere peil te bereiken is later, vooral in bronsgietkunst en houtsnijwerk, toch nog zeer verdienstelijk gepresteerd, en kent deze voor tempels en processiewagens vervaardigde devotiekunst grote verspreiding.
Basis bron: Het boek "Kunst van Altamira tot heden", F. Adriaens c.s.. A'dam, 1980