JAPAN, verukkelijke verfijning , naar overzicht kunsthistorie

Bovenstaande karakterisering van de Japanse kunst slaat niet zozeer op de eigenlijke beeldende kunst, omwille van de beperkte ruimte hier onbesproken gelaten. Zij slaat wel op een aantal daarmee verwante en zuivere kunstambacht, genres, waarin geest en gemoed van Japan het meest typisch tot uiting komen.
Van de 6e eeuw af staat Japan onder culturele invloed van China en Korea, en ondergaat het ook artistiek de ene inbreng na de andere. Evenwel toont Japan de eigenschap nieuwe verworvenheden volkomen naar eigen aard te verwerken. Die eigen aard is vooral vanaf de Kamakoeraperiode, 1185-1333, gekenmerkt door onvoorstelbaar intieme waarneming van de natuur, opvallende zin voor essentialisering van het gegeven, gepaard aan superieure aanleg voor originele en poëtische vormgeving, zoals dat in China nooit is voorgekomen.
Het merkwaardige is, dat al die begaafdheden als vanzelfsprekend gestalte krijgen in een aantal gebruiksvoorwerpen die, vooral na de Momoyamatijd, 1573-1615, van lieverlede luxevoorwerpen worden. Doch ook dan blijft voelbaar dat de kunstzin een zuivere emanatie is van geestesrijkdom en mentale beheersing, niet gericht op levensafzondering, wel op integratie. Het volstaat kennis te maken met de traditionele wooncultuur om dat te ervaren : rijkdom in beperking, en verfijnde ongekunsteldheid. Zoals dat ook naar voren komt in de 'ikebana', zuiver vormelijk gezien bloemschikkunst zonder meer, doch inhoudelijk drager van genioedsuitingen in talloze varianten.
Aardewerk : ongedwongen en effectvol
Het oudste aardewerk van Japan stamt uit het Neolithicum, vanwege de met touw ingedrukte versiering Djomonperiode, 3500-200 v. Chr., geheten. Het vaatwerk vertoont veel gelijkenis met gelijktijdig aardewerk van Mantsjoerije. Daarnaast is ook figuurkeramiek gemaakt die verrast door levenskrachtige vormgeving en gedurfd schematiseren, hetgeen ook karakteristiek is voor de grafkeramiek van de Tumuli- of Haniwaperiode, 200- 552. Dat is dan weer de autochtoon Japanse reactie op de Chinese en nadien ook Koreaanse inbreng.
In de 6e eeuw komt het pottenbakkerswiel in gebruik en ontstaat het eerste asglazuur; kort daarna komt het eerste steengoed tot stand. Vastelandsvoor- beelden beheersen de Japanse keramiek tot aan de Kamakoeratijd, 1185-1392. Dan neemt de autochtone traditie een nieuwe start, en ontstaan de 'Zes oude ovens', waarvan o.a. Bizen en Seto nog steeds actief zijn.
De Momoyamatijd, 1587-1615, staat in het teken van het Zen-ideaal van de gemeenschap met de natuur, hetgeen tot een nieuwe esthetische opvatting leidt : de schoonheid van de spontane vorm toont eerder een werk van de natuur dan de arbeid van een mens. De voorkeur gaat dan weer naar de hand- geboetseerde keramiek zonder gebruik van het wiel. De Meijitijd, 1867-1912, luidt de industrialisatie in, doch een groot deel van de hedendaagse keramiek zet het oude kunstambacht verder. In sommige pottenbakkerseentra die reeds in de 14e eeuw befaamd zijn, lijkt de inspiratie tot originele en toch ongezochte vormgeving, spaarzame en toch boeiende motief- en kleureffecten, onuitputtelijk.
No-maskers : aangrijpend
Van alle in de Japanse Cultuur bekende maskergenres gelden slechts de Kyogen- en de No-maskers als scheppingen van eigen bodem. Het in de 14e eeuw tot stand gekomen en nog, steeds beoefend klassiek lyrisch No-spel wordt opgevoerd door uitsluitend mannelijke spelers, een orkest, en recitanten. Van de acteurs wordt voornamelijk verwacht dat zij een karakter ten tonele voeren; hun scenisch spel wordt ondersteund door kleding en masker. No-maskers worden gesneden in vederlicht kirihout en beschilderd met lijmverf. Vaak is de binnenzijde dun gelakt, en soms is daar ook de signatuur of het stempel van de maker aangebracht. Maskers worden door specialisten in dat genre gemaakt; zij treffen door hun aangrijpend realisme én uiterst ge- nuanceerde expressie.
Netsoeke : Japans leven in miniatuur
De traditionele Japanse mannenkimono heeft geen zakken, vandaar de noodzaak medicijndoosje (inro), geldbuidel, rook- en schrijfgerief, aan een onder de gordel gedragen snoer te bevestigen. De netsoeke voorkomt dat het snoer doorschuift, terwijl een ojime toelaat dat snoer aan te spannen. Vanaf de 17e eeuw leeft de kunstzin zich ook in dit soort gebruiksvoorwerpen uit, speciaal in de netsoeke. Deze zijn vaak door befaamde maskersnijders gemaakt, doorgaans ook gesigneerd. Het aangewend materiaal is zeer gevarieerd : hout, bamboe, ivoor, hoorn, metaal, porselein, halfedelsteen. De motieven zijn ontleend aan dieren- en plantenrijk, het dagelijks leven, de godsdienst, de legenden, het theater. Steeds is er naar gestreefd een gesloten vorm te behouden; soms is bijgewerkt met schilderen, lakken, graveren of incrusteren.
Tsoeba: van beschermstuk tot sieraad
Van alle onderdelen van een Japans zwaard is, artistiek gezien, de stootplaat, tsoeba, het meest belangrijke. Reeds bekend uit voorchristelijke tijd, ontstaan in de 9e eeuw de eerste, streng gestileerde siervormen die in de ]3e eeuw symbolische betekenis krijgen. In de 15e eeuw is dit gespecialiseerd kunstambacht zo in aanzien dat harnasmakers en wapensmeden hun tsoeba's signeren, en in de 16e eeuw zijn verschillende stijlen te onderscheiden. In de 17e eeuw degradeert het samoeraizwaard tot statusvoorwerp en komt de tsoeba-kunst tot volle ontplooiing. In de 18e eeuw bereikt zij haar hoogtepunt : techniek (open werk, hameren, ponsen, graveren, etsen, in- en oplegwerk met de meest verschillende materialen) en kunstzin treffen vooral door kennis van en eerbied voor de grondstof, vindingrijke compositie.
Textiel : ook volkskunst
Reeds in de 7e eeuw zijn weven, verven en stikken gespecialiseerde kunstambachten in handen van gilden; aan het hof ontstaat luisterrijke borduurkunst. In de 8e eeuw is men alle sierweef- en tapijttechnieken meester, evenals enkele uitsparingstechnieken. Hetgeen nadien, in het bijzonder op gebied van staatsiegewaden en theatereostuums is vervaardigd, behoort qua motievenvorming en kleurenstelling tot het allermooiste dat ooit ter wereld is gemaakt. Doch ook bij de landelijke bevolking is zeer kunstzinnig textiel gemaakt. Van Honshoe en Kyoeshoe zijn kledingstof, dek-, draag- en sierdoeken bekend, waarin met Japans-verfijnde varianten van uitsparingstechnieken poëtisch en heraldisch gestileerde motieven als geluksymbolen zijn aangebracht.
Oekiyo-e : beelden van het vlottend leven
Aanvankelijk is de Japanse schilder- en prentkunst geïnspireerd door de religie en het hof- en ridderleven. De Tokoegawatijd, 1615-1867, luidt een periode van bloeiende handel in; een koopmansstand komt op, de steden breiden snel uit. Als gevolg daarvan ontstaan nieuwe vormen van ontspanning, vooral reizen, bezoek aan theaters en courtisanehuizen. Dit wordt inspiratiebron voor een nieuw genre in de schilderkunst : beelden (e) van het vergankelijke aardse leven (oekiyo).
Eerst bij een elite, daarna bij de burgerij, is dit genre spoedig zo populair, dat de vraag groter wordt dan het aanbod is. Dan wordt naar de houtsnedetechniek gegrepen. In tegenstelling tot de Westerse traditie komt de Japanse kleurhoutsnede niet in één en hetzelfde grafisch atelier tot stand, doch is zij het resultaat van een intieme samenwerking tussen de schilder-ontwerper, de houtsnijder die sleutel- en kleurenblokken snijdt, en tenslotte de drukker.
Hishikawa Moronoboe   1694,  is de grondlegger van de Japanse houtsnedekunst. Aanvankelijk wordt monochroom gewerkt. Pas in de 2e helft van de ]8e eeuw komen de eerste volwaardige kleurprenten tot stand. Bij deze ontwikkeling kan Soezoeki Haroenoboe niet onvermeld blijven; hij ontwerpt prenten waar- voor tot 11 drukplaten nodig zijn, soms gecombineerd met blinddruk. In de tijdspanne 1760-1800 zijn vooral prenten van toneelspelers en courtisanes in de mode, met als grootmeesters Toshoeshai Sharakoe resp. Kitagawa Oetamaro, die er stuk voor stuk volmaakte karakterstudies van maken. In het begin van de 19e eeuw zijn Katsoeshika Hokoesai  en Ando Hiroshige befaamd in het landschapgenre, waarin vooral compositie en sfeerschepping treffen.
Basis bron: Het boek "Kunst van Altamira tot heden", F. Adriaens c.s.. A'dam, 1980