In 622 predikt de Bedoeien Mohammed, ca. 580-632, zijn nieuwe leer, de islam. Dit woord betekent : volledige overgave aan Allah, de God. Deze leer is hoofdzakelijk geïnspireerd op de Israëlitische geloofstraditie, doch geheel ingesteld op het leefmilieu van de Arabische woestijn. In het verloop van nauwelijks een eeuw veroveren de moslims in naam van Allah Vóór-Azië en Noord-Afrika; tegen het einde van de 8e eeuw heersen zij, met het Arabisch als voertaal, van Spanje tot Indië. Goed drie eeuwen later valt het islamrijk uiteen; niettemin wordt nadien nog Klein-Azië geïslamiseerd, daarentegen gaat Spanje verloren. Geschiedenis en cultuur zetten zich dan verder in die van een aantal afzonderlijke staten.
De islam brengt geen artistieke nieuwigheden
De in de verschillende gebieden bestaande bouwvormen en kunstambachttechnieken worden aan de nieuwe behoeften aangepast. Dit gebeurt dermate karaktervol, dat precies daarin de eigen islamcreativiteit naar voren komt en deze kunst, ongeacht de etnische verscheidenheden, als een betrekkelijke eenheid ervaren wordt.
Belangrijke heersersgeslachten
Aan een aantal belangrijke heersersgeslachten is de naam ontleend voor verschillende stijlen die in de onderscheiden gebieden en gedurende bepaalde perioden tot bloei zijn gekomen : de Omajaden, 661-750, vroegste islamkunst; vooral nog hellenistisch-christelijke invloeden, de Abassieden, 750-1258, Arabische traditie wijkt ten gunste van Iraanse en Turkse, de Fatimieden, 669-1171, islamkunst bereikt Sicilië en Zuid-Italië, de Turkse Seldjoeken, 1037-1300, vestigen islamgezag in Vóór-Azië, de Timoerieden, 1369-1502, bloei van Iraans-Mongoolse stijl in Centraal-Azië, de Mameloeken, 1250-1517, invoering van heraldische motieven en schrifttekens in de versieringspatronen, tenslotte de Almoravieden en de Almohaden, Spaans-Moorse stijl, 1031-1492, in Noord- Afrika en Spanje. Na de val van de islamheerschappij op het Iberisch schiereiland werken islam-kunstvormen in Zuid-Europa nog een tijd door, overigens niet zonder invloed op de ontwikkeling van de vroegrenaissance. Voor de latere tijd dienen in de eerste plaats de Osmanen, 1300-1923, vermeld, Klein-Azië in de 16e en 17e eeuw zeer belangrijk centrumgebied van islamkunst, talrijke kunstambachtproducten bereiken Europa; vervolgens de Safawieden, 1502-1736, hoogtepunt van keramiek-, tapijt- en miniatuurkunst in Iran. Onder de Moghoel heerschappij, 1525-1857, in Indië is een door onvoorstelbare luxe gedragen indisch-islamitische stijl tot stand gekomen.
Geest en karakter: eenheid en verscheidenheid
De kunst van de islam hangt ten nauwste samen met de godsdienst. In de islammaatschappij wordt alles terug- gevoerd en herleid tot Allah; in de kunst is dit opvallend te ervaren in een sterke drang tot schematiseren en herhalen. De Koran, boek der openbaringen van Mohammed, verbiedt de vervaardiging en het gebruik van godsbeelden; in de praktijk is daaruit een algemeen afwijzende houding ontstaan ten aanzien van het afbeelden van alle levende wezens. Vandaar dat de artistieke behoeften van de islam zich bijna uitsluitend op het decoratieve vlak uitleven.
De kunst van de islam wortelt in die van het oude Oostbyzantijnse rijk, tevens in de kunsttraditie van Iran ten tijde van de Sassanieden. Daarnaast waren de andere onderworpen gebieden evenmin zonder artistiek verleden. Ook hadden sommige culturen buiten het eigenlijke islamgebied wel eens invloed, onder meer de Chinese. Zo is het geenszins verwonderlijk dat de islamkunst van gebied tot gebied een ander accent heeft gekregen. Doch waar en wanneer ook, steeds zijn twee karakteristieke elementen aanwezig: de moskee, naast andere religieuze en profane gebouwen, en de in alle kunsttakken opvallende zin voor beheerste praal.
Bouwkunst : de moskee
Een van de 5 religieuze hoofdplichten van de moslim schrijft een persoonlijk gebed voor op 5 gestelde tijden van de dag. Het gemeenschapsgebed wordt verricht in de moskee. Het oorspronkelijk bouwplan van deze bidplaats toont een vierkant of rechthoekig omsloten plein, met aan één zijde een zuilengalerij. In de gebedshal staan, beide naar de heilige stad Mekka gericht, een nis, mihrab, en een kansel, mimbar.
Aanvankelijk richtte de gebedsoproeper zich tot de gelovigen van op het galerijdak, doch later zijn voor dit doel naast de gebedshal slanke torens, minaret, opgetrokken; sindsdien maakt de minaret essentieel deel uit van een moskeesilhouet. Even karakteristiek voor dat silhouet is ook de koepelbouw, overgenomen van de byzantijnse architectuur in Syrië. Nochtans zijn niet alle moskeeën van een koepeldak voorzien, doch komen er ook voor met een door zuilen gedragen plat dak. Tenslotte is de fontein met bekken in het voorhof onafscheidbaar van het begrip moskee; daar reinigen de gelovigen zich vooraleer ongeschoeid de bidplaats te betreden. De talrijk voorkomende bogen, waarvan sommige geheel eigen zijn aan de islam, en ook de versiering van wanden en koepels met mozaïeken, zijn de meest opvallende decoratieve elementen van het moskeegebouw. Volumeverhoudingen en raamopeningen zoals in de Sultan Hassan-moskee te Cairo, lijken wel uitsluitend berekend in functie van licht- en schaduweffecten op genoemde sierelementen.
Westers moskeetype
In de loop van de 12e eeuw komt in het westen een kruisvormplan in zwang. Tegelijk ontwikkelt zich decoratief metselwerk, arabesken, en het gebruik in bepaalde architectuuronderdelen in steen uitgehouwen teksten aan te brengen, overigens ook bekend in het oosten. In Noord-Afrika en Spanje ontstaat voorkeur voor hoefijzerbogen en vierkante minaretten. De moskee van Córdoba geldt als een meesterwerk van religieuze bouwkunst voor het gehele islamgebied.
Oosters moskeetype
Dit type is nagenoeg gelijk aan het westerse, doch vaak gaat de architectuur geheel schuil onder overdadige versiering, vooral muurbekleding met kleurige gleiswerktegels.
Een tegelijk technisch briljant en esthetisch buitengewoon gaaf bouwwerk is de Suleiman-moskee te Istanboel, een van de 140 werken tijdens de 2e helft van de 16e eeuw in Turkije verwezenlijkt door de uit Griekenland of Armenië  stammende bouwmeester Sinan.
Profane bouwkunst
Koepelbouw en alle hiervoren aangehaalde versieringselementen en -technieken zijn ook toegepast in semi-religieuze gebouwen als koebba's, grafmonumenten, en medrese's, theologie-instituten; vaak is van zulk gebouw het bijzonderste onderdeel het portaal.
Het ligt voor de hand dat hetzelfde is vast te stellen bij kastelen, paleizen, paviljoenen, zelfs bij sommige badhuizen (hammam) en gasthuizen (han of karavanserai).
Een meesterwerk van islamitische paleisbouw is het Alhambra te Granada, waar overdadig gebruik is gemaakt van de ook in Turkije geliefde stalactietgewelven. De meest lyrische uiting van de gehele islam bouwkunst is ongetwijfeld te vinden in Indië, waar vooral vanaf de 16e eeuw, tijdens de Mongolenheerschappij, schitterende monumenten zijn gebouwd. Het terecht meest beroemde daarvan is het geheel van wit marmer opgetrokken mausoleum Taj Mahal te Agra; de minaretten zijn zo islamitisch als maar kan, de dakpaviljoenen zijn niet minder typisch hindoe, het geheel echter in ongeëvenaarde harmonie.

Schilderkunst: verlichte handschriften
De voorname plaats van religie en letterkunde in de Iraanse cultuur leidt als vanzelf tot vermenigvuldiging van hand- schriften. Uit de Arabische en daarmee verwante schriftsoorten, gekenmerkt door een sierlijke lijnvoering, ontstaat in de 11e eeuw een kalligrafische kunst. Met goud omzoomde letters zijn bijzonder geliefd. Vanaf de 13e eeuw worden in Iran, naast religieuze en mystieke, romaneske en historische, ook weten- schappelijke werken geïllustreerd. Deze miniatuurschilderkunst komt vooral na de Mongoolse invasie tot grote bloei. In de 15e eeuw zijn Herat en Tebriz beroemde centra, en de Safawiedenvorsten stellen dan een keur van schilders te werk in een soort hofacademie.
In de Iraanse en Indische schilderkunst worden, als uitzondering op de regel, wel mensen en dieren afgebeeld. Merkwaardig is dat men ook in de schildering van deze onderwerpen niet geheel loskomt van het decoratieve; er wordt opvallend graag gestileerd. In de landschappen komen schaduwspel en perspectief bijna niet aan bod. Daarin is juist Indische, en bovendien ook Chinese invloed te herkennen. De Iraanse miniaturen treffen vooral door hun warm koloriet, terwijl de Indische opvallen door discreet licht- en schaduwspel.
Toegepaste kunst : uitmuntende smaak en techniek
Zoals reeds aangegeven biedt de islamtraditie in regel geen plaats voor figurale kunst, zodat alle artistieke inspiratie en techniek zich uitleven in verschillende. takken van toegepaste kunst. In het algemeen kan daarvan gezegd worden dat zij getuigen van verfijnde decoratieve eenheid en grote technische vaardigheid.
Aardewerk is, onder- of bovenglazuurs beschilderd in warme aantrekkelijke kleurstellingen, in talrijke daarvoor beroemde centra vervaardigd. Naast tegels en tegelmozaïeken voor opsmuk van gebouwen, is ook vaatwerk gemaakt. In Iran is vaak invloed van Chinese keramiek en porselein te ontwaren, zonder dat echter ooit de kwaliteit daarvan is bereikt; echter doet de Iraanse keramiek tegelijk meer spontaan en intiem aan.
Op gebied van metaalbewerking is grote bedrevenheid vast te stellen in het demaskeren en in het drijven en incrusteren van goud en zilver bij de vervaardiging van dienbladen, schalen, kommen, kruiken, lampen, wierookbranders, wapens en wapenrustingen.
Inzake textielkunst
is in de geïslamiseerde landen de reeds voordien door Iran, Syrië, Byzantium en de Kopten verworven roem in ere gehouden op gebied van de vervaardiging van fluweel, satijn, damast, brokaat, borduurwerk en verschillende technieken van sierweven. Een aparte plaats neemt het tapijtknopen in, reeds in de 1 Ie eeuw in Klein-Azië ingevoerd uit Oost-Turkestan. Anatolische tapijten zijn reeds vanaf de 14e eeuw op Europese schilderijen te zien. In de zowel in hofwerkplaatsen als door nomaden en plattelandbewoners vervaardigde vloer-, dek- en bidtapijten zijn talrijke zeer oude religieuze en heraldische symbolen verwerkt. Opvallend is steeds de warme kleurstelling en -harmonie. Technisch en decoratief zijn Iraanse tapijten ongeëvenaard; op een Keshantapijt zijn 120 knopen per cm² geteld. Typisch voor Turkije zijn ook de kilimtapijten, met hun typische kleurvakspleetjes.
Reliëfsnijwerk in hout
treft men vooral aan in de vorm van venstertraliewerk, deurpanelen, op nissen, kansels en koranlezenaars, waar de geometrische motieven vaak tegelijk in open snijwerk zijn aangebracht, of gecombineerd met inlegwerk van ivoor, parelmoer of metaaldraad. Van de kristalsnij- en slijpkunst, die een hoogtepunt kende onder de Sassanieden en de Fatimieden, is slechts een gering aantal, zij het zeer fraaie stukken overgebleven. Daarentegen is heel wat glaswerk tot ons gekomen; bekers, flessen, in het bijzonder moskeeluchters, vaak zeer elegant van vorm, werden beschilderd met emailkleuren.
Al komen hier wel eens genretaferelen voor, toch overheerst ook hier het zuiver decoratieve ; vaak zijn ingewikkelde patronen opgebouwd van geometrische motieven, van gestileerde plantaardige motieven, moresken, terwijl ook soms erg kunstmatig gestileerde schrifttekens als versieringselement zijn aangewend.
Zie voor links de site van Christopher Witcombe:
Basis bron: Het boek "Kunst van Altamira tot heden", F. Adriaens c.s.. A'dam

** U kunt via Booking - Wereldwijd zoeken naar uw accommodatie in 71 landen. Laagste prijsgarantie
** Hoe maak ik een printversie van de pagina"?
** Zie ook de boekenpagina eens!
** Door Tekengrootte  te wijzigen kunt u de leesbaarheid van de tekst sterk verbeteren.     ▲

06-10-2010