MESOPOTAMIË, met Sumeriërs en Akkadiërs en later Assyriërs: onovertroffen meesters van het reliëf, naar overzicht kunsthistorie

Mesopotamië of het Tweestromenland, dat ligt tussen de Tigris- en de Eufraatstroom, vertoont veel gelijkenis met Egypte. Ook daar zijn - zij het onregelmatig - overstromingen die het land vruchtbaar maken. De koning bestuurt het land als patesi of plaatsvervanger van de goden; over zijn onderdanen oefent hij op despotische wijze zijn gezag uit. Paleis en tempel vormen één geheel, en de hofhouding van de koning is buitengewoon weelderig.
Geschiedenis
De geschiedenis van Mesopotamië begint omstreeks 3500 v. Chr. : uit die tijd dateren de oudste teksten in spijkerschrift, in 1802 heeft Grotefend het spijkerschrift ontcijferd. De Sumeriërs, in het zuiden, en de Akkadiërs, meer in het noorden, zijn de vroegste bewoners van Mesopotamië. Na hen komen de Babyloniërs op het voorplan, die onder Hammurabi (± 1710-1668) een grote bloeipe- riode kennen.
Omstreeks 1100 veroveren de krijgszuchtige Assyriërs geheel het Nabije Oosten. Wanneer na eeuwen hun hoofdstad Nineve valt, herleeft voor korte tijd onder Nebukadnezar een Nieuwbabylonisch Rijk, 612-538. Na een kortstondige heerschappij van de Perzen, 538-331, valt heel het gebied in handen van Alexander de Grote van Macedonië.
Mesopotamië bezit grote verkeerswegen en ondergaat de invloed van allerlei volkeren. Toonaangevend in de kunst zijn vooral de Babyloniërs en de Assyriërs. 
ALGEMENE KENMERKEN
Een kunst met een militair karakter
Het feit dat de volkeren van het lage en vlakke Tweestromenland voortdurend in strijd leven, hetzij onder elkaar, hetzij niet agressieve bergstammen, drukt zijn stempel op de kunst : de koninklijke burchten zijn ruw en sterk gebouwd, en de beeldende kunst schept vele taferelen van strijd en belegering. Het is een kunst met weinig vernieuwing.
Rationalisme en realisme in de kunst
Meer nog dan in Egypte wordt in Mesopotamië een weldoordacht rationalisme in de kunst toegepast. De mens zal men frontaal voorstellen, zoals men weet dat hij is, en het dier zelfs met vijf poten, opdat men er van alle kanten vier zou kunnen zien. Opvallend is ook het realisme, vooral in de jachtscènes van de Assyriërs, met een levendige en natuurgetrouwe afbeelding van de dieren.
BOUWKUNST
De gewelfbouw, voornaamste bijdrage tot de bouwkunst
Daar Mesopotamië arm is aan natuursteen, moet het gebruik maken van klei, die in de vorm van bakstenen gedroogd wordt in de zon. Een architectuur met zuilen bestaat niet. Doch er is ook gebrek aan hout, zodat er van architraafbouw met balken weinig sprake is. Zo nemen de Sumeriërs reeds vroeg hun toevlucht tot het gewelf:  het vals gewelf, met telkens vooruitspringende stenen, en het tongewelf, met radiaal geplaatste stenen.
Paleizen met reusachtige afmetingen
In Mesopotamië vond men onder kleiheuvels de fundamenten van reusachtige paleizen terug. Deze paleizen zijn echte vestingen, soms ingewerkt in de ringmuur van de stad. Tussen de gewelven stort men aarde, en op het vlakke terras dat men aldus weer verkrijgt, plant men bomen en sierstruiken; zo ontstaan de hangende tuinen, b.v. te Babylon. De voornaamste paleizen zijn de Sargonsburcht te Chorsobad bij Nineve, en het Esagilpaleis in het Babylon van Nebukadnezar.
Binnen de omheining van het paleis ligt, aan een van de binnenhoven, de tempel, een onoverzichtelijk gebouwencomplex, waarvan het voornaamste deel de zikurrat of tempeltoren is, een soort trappiramide met kleiner wordende verdiepingen. Misschien mogen we in de zikurrat, zoals in de piramide, de afbeelding van een berg zien. Op de top van de zikurrat staat een altaar; vandaar observeren de astronomen ook de loop der sterren.
BEELDENDE KUNST
Een conventionele beeldhouwkunst
De oude Akkadische en Sumerische beeldhouwers scheppen al de conventionele stijlprocédés die in het Tweestromenland gans de oudheid worden nagevolgd. Zo verschijnt de koningsfiguur of machthebber meestal met gefriseerd hoofdhaar en baard, en met zware wenkbrauwen boven donkere oogholten.
De beelden van Sargon van Akkad, van de Sumerische vorst Gudea en van de held Gilgamesj zijn zeer bekend. De overwinningsstele van Naram-Sin, een meesterwerk, en de wetzuil van Hammurabi zijn oude en belangrijke reliëfs.
De Assyriërs: onovertroffen meesters van het reliëf
In de oudheid zijn vooral de Assyriërs de grootmeesters van de reliëfkunst. Ze verstaan de kunst om hoog- of laagreliëf te gebruiken, naar gelang de indruk die ze willen teweegbrengen. Uit het leven van hun krijgszuchtige en despotische koningen putten de kunstenaars dankbaar hun onderwerpen: veldslagen, belegeringen, dierenjachten, en dit alles met een ongeëvenaard scherpe waarneming en natuurgetrouwheid. Het landschap speelt in deze afbeeldingen een bescheiden rol.
De Assyrische koningen laten zich bijzonder graag uitbeelden in gevecht met de leeuw, de koning der dieren. Het gestileerd realisme van de aanvallende en stervende dieren is zeer geslaagd, maar vond in de loop der eeuwen nooit een vernieuwend elan.
Honderden meter reliëfs, waarschijnlijk gekleurd, versierden de wanden der paleizen, in Chorsobad ongeveer twee kilometer. Aan de paleispoorten staan grote gevleugelde stieren met koningshoofd.
Voorbeelden van de beeldende kunst
1. Albasten beeldje van de ceremoniemeester Ebih-il, Louvre, Parijs
2. De overwinningsstele van Naram-Sin, ibidem
3. Zittende vorst Gudea, ibid, met tulband en wenkbrauwen in visgraatpatroon
4. De held Gilgamesj, ibid, weer met conventionele baard- en haartooi.
Voorbeelden van Assyrische reliëfkunst
1. Assurbanipal op leeuwenjacht, British Museum, Londen
2. Gevleugelde stier met mensenhoofd als poortwachter, Louvre, Parijs
Een zeer decoratieve glazuurkunst
Van de eigenlijke schilderkunst uit het Tweestromenland weten we ongeveer niets; ze ging met de bouwkunst verloren. Van de glazuurkunst, die ons wel enig idee van de schilderkunst kan geven, zijn we beter op de hoogte. De eentonige bakstenen wanden worden bekleed met prachtige geglazuurde reliëftegels, die in bonte kleuren bloemrozetten en dierfiguren uitbeelden; aldus b.v. aan de Isjtarpoort in Babylon, ca 570 v. Chr..
Andere voorbeelden van Assyrische geglazuurde tegels
1. Wandfragment uit de troonzaal van het paleis te Babylon
2. Een der ca 120 leeuwen in de processiestraat van Babylon, zeer kleurrijk uitgewerkt tegen een blauwe achtergrond: manen, tong en staart zijn geel, rug en poten wit, Pergamummuseum, Berlijn.
ANDERE LANDEN
Perzië : zuilen met typische kapitelen
In zake kunst zijn de Perzen weinig oorspronkelijk: van Egyptenaren, Babyloniërs en Assyriërs nemen zij vele stijlprocédés over. Zij bouwen vooral paleizen en grafmonumenten voor hun koningen. De opbouw van de paleizen is Babylonisch; doch naar Egyptisch model worden er zuilengalerijen in aangebracht. Opvallend is wel het eigen Perzische karakter van de zuilen; zij dragen dikwijls een kapiteel met twee stierenkoppen. Verder voeren de Perzen de glazuurkunst tot hoge volmaaktheid op.
De Hittieten: een didactische beeldhouwkunst
Naast resten van een paleis en vijf tempels nabij Boghaskeui is vooral de beeldhouwkunst te vermelden. De afbeeldingen zijn vaak rechtstreeks in de rotsen uitgehakt en leren ons de landelijke levenswijze van de Hittieten kennen, hun klederdracht en typische opschik.
De Hebreeën : de tempel van Jeruzalem
De Hebreeën hebben slechts één groot gebouwencomplex, waarvan echter niets bewaard bleef: het paleis en de tempel van Salomon te Jeruzalem. Onder de leiding van Fenicische bouwmeesters laat Salomon een tempel, het nationale heiligdom van de Hebreeën, optrekken. Deze tempel moet een mooie synthese geweest zijn van de Assyrische bouwtrant, die de kamers om binnenhoven groepeert, en de Egyptische opvatting om het heiligdom diep achter een reeks zaten aan te leggen.