Rococo als uiting van de tijdgeest
De barok was de kunsttaal waarin het vorstelijk absolutisme en de rooms-katholieke heropleving van de 17e eeuw verheerlijkt wordt. Deze plechtstatige en grootsprakerige stijl kan geen stand houden in de 18e eeuw, beheerst door rationalisme, scepticisme en verlicht despotisme. Vooral in Frankrijk komt er na de opgeschroefde 'siècle de Louis XIV' een sterke ommekeer. De literaire salons, door verschillende dames te Parijs ingesteld, waar de optimistische opvattingen en de 'bel-esprit' van de filosofen in luchthartige gesprekken tot uiting komen, verspreiden op ruime schaal een nieuw levensgevoel. De in hofdienst verweekte adel zoekt afleiding in minneavontuur en de genoegens van het landleven. De rijke burgerij koopt klatergouden blazoenen en heerlijkheden. Men heeft geen behoefte aan een verheven ideaal of diepe overtuiging; hoofdzaak is het leven zo aangenaam mogelijk door te brengen in een sierlijke en bekoorlijke omgeving. De verfijnde en galante levenssfeer vindt weerklank in de kunst. Met de rococo ontstaat een echte wooncultuur. Bij de inrichting, versiering en bemeubeling van het interieur voor het koninklijk hof, voor de aristocratie en de rijke burgerij werken de verschil- lende kunsttakken samen. De decorateurs staan in zeer hoog aanzien.
Van plechtstatigheid naar speelsheid
De rococo past dezelfde vormentaal en versieringsmotieven toe van de barok, maar fijner en eleganter en met grote grilligheid uitgewerkt. De rococo kunstenaar heeft een afkeer voor de scherpe rechte lijn : alle vormen en lijnen buigen en plooien. Hij wil geen indruk maken, noch overweldigen of aangrijpen, hij wil slechts bekoren door het bevallige en het lieflijke. Heftige beweging wordt nerveuze speelsheid. Uit onuitputtelijke fantasie worden steeds maar van elkaar verschillende vormen uitgewerkt. Is het geheel symmetrisch opgevat, de details zijn op zich zelf asymmetrisch en worden met grote vrijheid tegen elkaar afgewogen.
Ineenvloeien van de vormen en schepping van illusie
De barok drang naar samenvatting wordt in deze lijd tot het uiterste gedreven. Architectuur, beeldhouwwerk en kleur versmelten werkelijk tot één geheel, zodanig illusionistisch uitgewerkt dat geen scheiding meer mogelijk is. In grijze tonen geschilderde voorstellingen (grisaille)  bootsen beeldhouwwerk na. De plafondschilderingen openen de kerkruimte tot aan de hemel.
Grillig golvend stucwerk verdoezelt de overgang tussen wand en zoldering. Grote spiegels maken de ruimte schijnbaar groter en weerkaatsen veelvoudig de bonte versiering.
Idyllische bekoorlijkheid
Aan de oudheid worden wel idyllische onderwerpen ontleend, die echter in de uitwerking mijlen ver blijven van de antieke geest. Zoals in de gegeerde gezelschapsspelen en verkleedpartijen, acteren ook tengere nimfen en herderinnen in een galante stijl. Zelfs de aan het Verre Oosten ontleende exotische motieven, de z.g. 'chinoiserieën' ondergaan dezelfde verfijning en worden in de lieflijke sfeer opgenomen.
Het alomtegenwoordige schelpmotief : de rocaille
Rocaille betekent meer speciaal de grillige verbindingen van schelpen met oneffen steenlagen, zoals die in de rotsen voorkomen. In de versiering wordt het onregelmatige schelpmotief zeer druk gebruikt, omdat dit door zijn speelse lijnen alle scherpe overgangen uitschakelt. Deze 'style rocaille' wordt door de classicisten spottend tot 'rococo' stijl gedoopt. Deze term heeft zijn misprijzende toon verloren, maar beklemtoont toch duidelijk het speelse karakter van de eindfase van de volbarok, ca. 1725-1760.
ROCOCO BOUW- EN SIERKUNST
Franse salonkunst
Het is wel opvallend dat in Frankrijk de gebouwen, ten tijde van Lodewijk XV opgetrokken, uiterlijk aansluiten bij de classicerende barok van de vorige eeuw. Wel zijn ze minder groots van aanleg, soberder van vorm en luchtiger. Het nieuwe moet men zoeken in het interieur : geen weidse zaten meer, maar heerlijke salons of kleine intieme kamers, die niet zelden een rond of ellipsvormig grondplan hebben. De muurvlakken worden ingedeeld in sierlijke, omlijste panelen. Marmer wordt minder als muurbekleding gebruikt, want hout leent zich beter tot de vele buigingen der uiterst fijne decoratieve elementen. Om dezelfde reden vindt ook ter plaatse uitgevoerd stucwerk veel toepassing aan schoorsteenmantels, wanden, deuromramingen en tussen wand en zoldering. Wandpanelen, zetels en stoelen worden bekleed met fijne zijden weefsels. Zachte pasteitinten of wit, opgehoogd met verguldsel, voldoen het best om een luchtige atmosfeer te scheppen. Overvloedig daglicht stroomt naar binnen door- heen grote ramen, door smalle witte roeden in kleine rechthoeken verdeeld. ,s Avonds weerkaatsen kristallen lichtkronen en wandspiegels de vele brandende kaarsen.
Louis XV-meubels
De meubels worden in dezelfde geest en dezelfde speelse buigende vormen uitgewerkt. Een grote rol in het gezelschapsleven spelen de makkelijk zittende stoelen, allerlei soorten armzetels en tot rust nodende ligzetels : men houdt van comfort. Kleine speel- en handwerktafeltjes, bekoorlijke , secrétaires en allerlei sierlijke kastjes zoals de 'commode', allen even gracieus en licht, worden met verfijnde smaak en met technisch vakmanschap door de Franse meubelmakers ontworpen. De Franse meubels veroveren Europa; in het buitenland worden ze nagebootst, zonder nochtans het sierlijke en verfijnde karakter te bereiken, dat hen zo aantrekkelijk maakt.
Duitse zwierige paleizen
In Duitsland verrijzen paleizen die rechtstreeks door Franse modellen geïnspireerd zijn, zoals het nog laatbarok Zwingercomplex te Dresden, 1711-1722 en het rococo kasteel Sans-Souci te Potsdam. Opvallend is dat hier ook de buitenarchitectuur een veel speelser karakter vertoont dan in Frankrijk, wat begrijpelijk is daar de Duitse rococo een verdere ontwikkelingsfase is van de volbarok. De sierlijke trapzalen in de vele paleizen in Zuid-Duitsland uit de eerste helft der 18e eeuw, met de als het ware zwevende trappen en de in elkaar grijpende ruimten, beklemtonen deze verwantschap.
Zuidduitse abdijkerken
De Zuidduitse bouwmeesters vinden een oplossing om de traditionele langsrichting van het Duitse kerkgebouw te verbinden met de Italiaanse aanleg op centraal plan. Een reeks elliptisch in elkaar vervloeiende delen vormen samen één grote ruimte met steeds wijkende wanden en onduidelijke begrenzing. De bouwstructuur verdwijnt dan nog achter een overdadig en zeer speels bewegende stucversiering. Altaar en preekstoel vormen met deze versiering één geheel. De overal aangebrachte beelden worden opgenomen in de algemene decoratie, die onder het wisselende licht schijnbaar steeds verandert. Op de zacht gebogen breed uitdijende bepleisterde gewelven, wordt de hemel geschilderd : de triomferende kerk wordt in de sfeer van elk bedehuis betrokken.
Deze kerkelijke laatbarok met feestelijk karakter, die alleen door uiterlijke vormen en niet door haar geestelijke inhoud verwantschap vertoont met de Franse rococo, bloeit alleen in Beieren, Oostenrijk en Zwitserland. Naast enkele kerken in steden, zijn het vooral sprookjesachtige abdijkerken. Een mooi voorbeeld is de bedevaartskerk van Vierzehnheiligen, 1743-1772, gebouwd door Balthasar Neumann, 1687-1753, die als ingenieur de meest ingewikkelde bouwproblemen handig wist op te lossen. 

BEELDENDE KUNST van de Rococo
Zachte kleuren
Dartele herderspaartjes, zwevende nimfen en lonkende cupido's hebben de voorkeur bij de Franse schilders.
Jean Antoine Watteau 1684-1726,  uit Valenciennes, sluit nog aan bij de Rubeniaanse kleurenpracht. Hij is vooral bekend als de uitbeelden van de 'fétes galantes' in open lucht, van de vlucht uit de werkelijkheid naar het paradijs van de eeuwige jeugd, van de vreugde en van de bekoorlijke schoonheid, L'Embarquementpour Cythère, 1717, Louvre, Parijs. Bij Olga's Gallery  65 schilderijen!
François Boucher   1703-1770, de lievelingsschilder van Madame de Pompadour, is de poëtische uitbeelden van herdersspelen en pastorales in een bevallige en lieflijke stijl, in een licht en helder palet van wit, lichtblauw en roze.
Jean Honore Fragonard  1732-1806, licht een sluier van het galante leven in zijn zoeterige interieurtoneeltjes, bekoorlijk door hun tere tinten als zeegroen, licht hemelsblauw, zalmkleur en parelmoer. Is gespecialiseerd op historische onderwerpen.
Franse en Engelse portretschilders
De volledig op een mooi uiterlijk ingestelde levensstijl geeft aanleiding tot een vruchtbare portretschildering. Hierbij wordt minder gelet op psychologische weergave dan wel op bekoorlijke schoonheid van gestalte en gelaat. In trek zijn de vluchtige in zacht pastelkrijt getekende koppen en fijngeschilderde minatuurportretjes. De Parijse meesters tekenen en schilderen naast elegante 'cavaliers', bij voorkeur voorname dames die, in hun zijdenjaponnen met kant en linten en met hun tintelende ogen, er om ter bekoorlijkst uitzien.
De Engelse schilders nemen een aparte plaats in.
William Hogarth,  1697-1784, overigens beter bekend als de uitbeelden van sentimentele of humoristische zedentafereeltjes, schildert met losse en vluchtige trekken zeer schetsmatige portretten vol levendigheid. Zijn met enige sentimentaliteit voorgesteld Garnalen meisje, National Gallery, Londen, preludeert schildertechnisch op de impressionistische schilderkunst in de 19e eeuw.
Thomas Gainsborough,  1727-1788 heeft veel gemeen met de Franse portretschilders. Maar zijn vlotte schilderstreek, zijn rijkere kleurensymfonie en zijn lyrische landschappen als achtergrond - zovele late erfstukken van Van Dijck - geven aan zijn portretten meer voornaamheid.
Giovanni Battista Tiepolo,   1696-1770, is de grootmeester van de rococo gewelfschildering. De Venetiaan  zet de traditie van zijn voorgangers voort. In de Noord-Italiaanse kerken, in de Zuid-Duitse paleizen en kerken, voor het Franse en Spaanse hof schildert hij niet onuitputtelijke fantasie ontelbare, groots opgevatte allegorische of religieuze fresco's, vol feestelijke beweging en heldere kleuren, geheel doorstraalt door een schitterend licht. Zijn zwevende heiligenfiguren en drijvende wolken worden nagevolgd door de Zuidduitse frescoschilders. Bij Web Gallery of Art talrijke voorbeelden
Zuidduits decoratief beeldwerk
Het beeldhouwwerk in de kerken en paleisinterieurs wordt ontworpen voor een bepaalde plaats in de te versieren ruimte: het maakt deel uit van het decoratief geheel en moet ook als dusdanig  beoordeeld worden. Omwille van de speelse en uitgesneden vormen worden ze meestal in hout gesneden en achteraf samen met het gehele interieur geschilderd in wit of pasteitinten en opgehoogd met goud. De figuren zijn zeer uitgelengd, houdingen en gebaren vormen een kronkelende beweging, de fel gerimpelde drapering onderlijnt de beweging en versnippert de lichtinwerking, het gelaat heeft steeds een lieflijke uitdrukking. De heiligen zijn bevallig, maar missen religieuze zin.
Gracievolle Franse beeldjes
Nooit laten de Franse rococo beeldhouwers zich tot dergelijke decoratieve opvatting van het beeld verleiden. Zij hebben rneer oog voor de bekoorlijke schoonheid van prille lichaamsvormen.
Het treffendste voorbeeld is de tengere Baadster, 1757, Louvre, Parijs, in zacht gepolijst wit marmer van Étienne Maurice Falconet,  1716-1791. Teer veelkleurig porselein. De levensverfijning in de 18e eeuw vindt ook zijn weerga in het dunne, maar zo breekbare porselein. Niet alleen porseleinen tafelgerei, maar ook sierstukken en beeldjes van herders en nimfen in porselein smukken het interieur op en kunnen de verfijnde smaak van de rococo mens bevredigen. Zowel de porseleinfabrieken van Sèvres in Frankrijk als deze van Meissen in Saksen werken naar modellen van beeldhouwers en verspreiden op grote schaal idyllische en galante figuurtjes, alsook speelse personages uit de toen fel gesmaakte commedia dell'arte.
Zie voor elegante en gracieuze figuren in de beeldhouwkunst Franz Ignaz Günther, bijv. Maria-Boodschap, met sierlijk gebarende figuren, 1764, Abdijkerk, Weimar.

** Via Hotels/Appartementen/Wereldwijd kunt u goed zoeken naar een accommodatie in 92 landen. Laagste prijsgarantie, maximale keuze, tevreden gasten, onpartijdige hotelbeoordelingen, boeken in uw taal is mogelijk!
** Hoe maak ik een printversie van de pagina"?
** Zie ook de boekenpagina eens!
** Door Tekengrootte  te wijzigen kunt u de leesbaarheid van de tekst sterk verbeteren.     ▲