BOUWBEELDHOUWWERK
Franse portaalsculptuur
Van grote betekenis is het opnieuw verschijnen aan het gebouw van beeldwerk met figuurlijke voorstelling. Al in het begin van de 11e eeuw worden in Zuid-Frankrijk, waar galloromeinse reliëfs en beelden voor het grijpen lagen, op de bovendrempels of in de boogvelden van de kerkdeuren vlakke reliëfvoorstellingen gekapt. De oudsten zijn nog onhandig en verraden nabootsing van ivoorsnijwerk of vlak drijfwerk in metaal.
In de 12e eeuw komt het bouwbeeldhouwwerk tot volle rijpheid. De figuren winnen aan plastische vorm, van vlakreliëf komt men tot hoogreliëf. De kerkdeur krijgt een volledige omlijsting, in de dikke wand uitgespaard, en wordt een echt portaal. Boogveld, deurstijlen, de met zuilen ingewerkte dagkanten en de boogomlijstingen worden met beeldwerk verlevendigd. De zuilen worden geleidelijk behandeld als figuren, zuilbeelden, en levensgrote beelden zijn geen uitzondering meer. Elk portaal beeldt één thema uit, bij voorkeur het tot de verbeelding sprekende apocalyptische visioen van de tweede komst van Christus, gewoonlijk verweven met het Laatste Oordeel, de Hemelvaart of het Pinksterwonder. Het boogveld blijft het hoofdmoment met als centrale figuur de triomferende Christus, Maiestas Domini.
De voornaamste gebeeldhouwde portalen vindt men in Languedoc, Moissac, ca. 1120-40; Souillac, ca. 1130-40 en in Bourgondië, Autun, ca. 1132; Vézelay, ca. 1146. Het verst doorgedreven is het drievoudige Koningsportaal van Chartres, 1145-1150. Een eigen karakter vertonen de kerken in Provence, waar de laatklassieke invloed sterker nawerkte. Buiten de portalen wordt daar ook de gehele gevel versierd met zuilen en hoofdgestel naar antiek model, waartussen beeldhouwwerk in vrij hoog reliëf, St.-Trophîme te Arles, ca. 1150; St.-Gilles du Gard, ca. 1160.
Voorbeelden van kerkportalen:
1. De klassieke vorm met ingeschreven boogveld en middenpijler, 1146, La Madeleine, Vézelay
2. Boogveld met Tronende apocalyptische Heiland, ca. 1120-1140, abdijkerk van St.-Pierre, Moissac
3. Zijpijler met Profeet Jesaias, ca. 1130. Ste.-Marie, Souillac.
Gebeeldhouwde kapitelen
De kapitalen van de zuilen in beuken, crypten en kloosterpanden zijn meestal met beeldwerk bekapt. Naast exemplaren geïnspireerd op het klassieke composietkapiteel met akantbladeren, zijn er talrijke met Germaans vlechtbandornament, verweven met monsterachtige diervormen, draken, sirenen, chimaera's. Vooral in Zuid-Frankrijk en Bourgondië komt ook de menselijke figuur voor, vervlochten in rankwerk, als symbolische figuur of verwerkt in religieuze of legendarische voorstellingen. Ook taferelen van het landelijke leven, de jacht en het ambacht worden in beeld gebracht.
Voorbeelden van Romaanse kapitelen
1. Onversierd teerlingkapiteel, 1 Ie eeuw, St.-Pieterskerk, Utrecht
2. Dubbel teerlingkapiteel met ranken en ingevlochten figuren, ca. 1096, St.-Sernin, Toulouse
3. Kelkkapiteel met bladeren, 12e eeuw, oude abdijkerk van Rolduc
4. Kapiteel met uitbeelding van figuren, 12e eeuw, Onze-Lieve-Vrouwekerk, Maastricht.
Zowel laatromeinse als oosters-byzantijnse en noords-germaanse invloeden
Aan de klassieke kunst dankt de Romaanse beeldhouwkunst vooral het streven naar monumentaliteit, die volledig doorbreekt met de inzet van de 12e eeuw. Ook meer plastische volumewerking van het beeld is een klassieke erfenis. In technisch opzicht vertrekt de monumentale plastiek van het laatromeinse vlakreliëf. Zij ontleent eveneens decoratieve motieven als eierlijst, tanden, sterren en rozetten. Bovendien dragen bijna alle bijbelse personages een Romeinse toga. Het oostersbyzantijnse element zit vooral in de iconografische thema's, in de zin voor symmetrische en geometrische schikking, in de hiëratische strengheid van de heilige figuren, in de byzantijnse kledij van engelen. De geestelijke opdrachtgevers - vooral de benedictijnen - vinden modellen voor de plastische versiering van hun nieuwe kerken in miniaturen of ivoren plaatjes uit het Oosten. Voor enkele gevallen uit de 11e eeuw staat het vast dat in de byzantijnse traditie gevormde Italiaanse steenhouwers, naar Franse abdijen geroepen werden. De byzantijnse kunstopvatting, minder ingesteld op zinnelijke waarneming dan op religieuze uitdrukkingskracht, heeft mede op de Romaanse Westen zijn stempel gedrukt.
Hieraan beantwoordt de sterk abstraherende instelling van de noords-germaanse kunst, die meer oog heeft voor de betekenis van het voorgestelde dan voor het bereiken van een schoonheidsideaal. Noords van oorsprong is eveneens het grillige lijnenspel en het streven naar decoratieve vlakvulling; ook de uit vrije fantasie geboren wangedrochten en monsters hebben hun oorsprong in de 'barbaarse' kunst.
Toch een eigen karakter
Ondanks deze zeer uiteenlopende beïnvloeding, heeft de Romaanse beeldhouwkunst een eigen aard met eigen kenmerken. De figuren werken irreëel en zijn onwerkelijk, in zover ze niet de natuur uitbeelden zoals deze door het oog wordt gezien. De geestelijke instelling van de kunstenaar heeft voorrang: hij drukt meer een idee uit en beoogt geen weergave van persoon of gebeurtenis. De Romaanse beeldhouwer heeft zin voor decoratief lijnenspel: figuren, voorwerpen en ornamenten vullen het gehele vlak zonder enige zorg om ruimtelijke werking. De drapering is doorgroefd met dunne, sierlijk golvende plooitjes.
Het beeldhouwwerk blijft ondergeschikt aan het bouwwerk: boogveld, portaal en kapiteel worden als zodanig goed afgescheiden en behouden duidelijk hun architectonische vorm. Grote en kleine figuren staan naast elkaar in eenzelfde voorstelling: naar de inhoud wordt hiermede het verschil in waardigheid uitgedrukt (God > engelen > profeten > gewone mensen); naar de vorm is dit dikwijls een noodzaak door de beperking van de te bewerken oppervlakte.

BRONSGIETWERK EN EDELSMEEDKUNST
Bronswerk
Voor het beeldhouwwerk in steen komt de vernieuwing uit Frankrijk bezuiden de Loire. Het zwaartepunt van de bronsplastiek ligt in het noorden, Saksen, Maasstreek.
Onder de Ottoonse keizers is Hildesheim, dank zij bisschop Bernward, 1022), een zeer vooruitstrevend kunstcentrum. De 4 m. hoge z.g. Bernwardzuil, ca. 1020, Dom, Hildesheim, waarop zoals bij de Romeinse triomfzuilen in spiraal omhooglopende reliëfs met het leven van Christus, bleef zonder navolging. Aan de spits van een reeks bronzen deuren in Centraal-Europa staan de Bernwards-deuren, 1015, Dom, Hildesheim. Op deze uit een stuk gegoten, bijna 5 m. hoge deurvleugels beelden 16 uiterst plastische reliëfs het Genesisverhaal en Christus' verlossingswerk zeer kernachtig en levendig uit. Hiermee verwant zijn de oudste bronzen panelen op de poort van San Zeno te Verona, 11e eeuw, in Italië.
In het Maasgebied wordt tussen 1107-1118 de geelkoperen ronde doopvont van St.-Barthélemy te Luik gegoten door Reinier van Hoei. De vijf dooptaferelen in hoogreliëf verrassen door de natuurlijke groepering, de losheid van de houdingen, de volplastische gespannenheid van de figuren. De edele vormen zijn verwant met de klassieke kunst.
Voorbeelden van Romaans bronsgietwerk
1. De zondeval, poortdeur van bisschop Bernward uit St.-Michael, 1015, dom, Hildesheim
2. Voetwassing, poortdeur, 11e eeuw, San Zeno, Verona
3. Doopsel van Christus, doopvont door Reinier van Hoei, tussen 1107-1118, kerk van Saint-Barhélemy, Luik.
Edelsmeedkunst
Even monumentaal werken de grote edelsmeedwerken uit de Rijn- en Maaslanden, waarop steeds grote, in rijke drapering gehulde  en in hoogreliëf gedreven figuur staan uitgebeeld. Het oudste is het gouden altaarantependium uit Basel gemaakt in de abdij van Reichenau, 1020, Musée de Cluny, Parijs, met de vijf monumentale gestalten van Christus, engelen en de H. Benedictus.
Vermaard is de Keulse school, maar nog beroemder zijn de Maaslandse edelsmeden: Godfried van Hoei, ca. 1110-1175, met het reliekhoofd van paus Alexander, 1145, Kon. Musea v. Kunst en Gesch. Brussel, en het reliektriptiek van het H. Kruis, ca. 1150, verz. Pierpont-Morgan, New York; Nicolaas van Verdun met de kanselbekleding, nu tot altaarstuk omgewerkt, van het Augustinerstift te Klosterneuburg bij Wenen, 1181, en het Onze-Lieve-Vrouweschrijn in de Doornikse kathedraal, 1205. Deze edelsmeden pasten een andere emailtechniek toe: in een dikkere geelkoperplaat staken ze groeven of verdiepte vlakken uit, waarin ze het kleuremail lieten smelten, groevensmeltwerk. Daardoor bereikten ze een veel vlottere, maar ook klaarder getekende vlakvulling.
CULTUSBEELDEN
Mariabeelden
De oudste vrijstaande beelden in het Westen dienen oorspronkelijk als reliekhouders. Trouwens deze houten beelden zijn bekleed met gouden of zilveren gedreven platen. Het op een rijk uitgewerkte troon zittend beeld van de z.g. Ste.-Foy van Conques in Languedoc, ca. 980, is een nog onwezenlijke houterige figuur, versierd met ingezette edelstenen en filigraanwerk en herbruikt byzantijns hoofd. De irreële tendens van de Romaanse sculptuur is reeds te vinden in twee Mariabeelden uit de Ottoonse tijd: de met goudblik beklede houten Madonna uit de Münsterschat te Essen, einde 10e eeuw, en de vroeger met goudblad omklede Imad-madonna van Paderborn, ca. 1050/60, Diözesanmuseum. De zittende Heilige Maagd met het dwars op de knie zittende Jezus kind, wordt niet als een moeder-en-kindgroep gezien, maar als uitbeelding van het onbepaalbare goddelijke mysterie.
Hiermede verwant is de uit de byzantijnse iconografie overgenomen, in de 1 Ie en 12e eeuw gebruikelijke en tot in de 14e eeuw voortlevende voorstelling van de Sedes Sapientiae: de H. Maagd zittend op een troon met op haar schoot het zegende Jezus kind, beiden in streng frontale houding, zonder menselijke ex pressie, verheven en ernstig.
Voorbeelden van Romaanse beelden
1. Ste-Foy, 980, abdijkerk Conques
2. Gouden Madonna, ca. 975, Münster, Essen
3. Imad-madonna, ca. 1060, Diözesanmuseum, Paderborn
4. Italo-byzantijnse Sedes Sapientiae van Presbyter Martinus, 1190, Staatliche Museen, Berlijn
5. Sedes Sapientiae uit Auvergne, ca. 1150, Metropolitan Museum, New York.
Kruisbeelden
Grote Romaanse kruisbeelden zijn zeldzaam. Onder invloed van de byzantijnse iconografie wordt op kleine altaarkruisen en op grote houten triomfkruisen een over de dood triomferende Christus , Christus regnans, voorgesteld. Toch vertonen twee monumentale vroegromaanse kruisen de lijdende Verlosser, Christus patiens. Bij het houten Gerokruis, naar aartsbisschop Gero, t976, Dom te Keulen,  zakt de figuur zwaar door en valt het hoofd zijwaarts naar voren. Meer vergeestelijkt is de bronzen Christus aan het kruis van Werden, ca. 1075, St.-Liudgerkerk, Essen, mogelijk een werk uit het Maasland. Maar bij alle twee is de doodssmart niet in volle hevigheid uitgedrukt.
Voorbeelden van Romaanse kruisbeelden
1. houten Gerokruis, ca. 970 (dom, Keulen)
2. bronzen Christus, ca. 1075 (St.-Liudgerkerk, Essen-Werden
3. houten triomfkruis van Imerward, met aangeklede en over de dood triomferende Christus, ca. 1175, dom, Braunschweig.