DE ROMAANSE ABDIJKERK
Latijnse kruisvorm
Het vroegchristelijk driebeukig kerkgebouw met langgerekt schip groeit uit tot een kruiskerk. Het schip wordt door een rechthoekig daarop staand en even breed dwarsschip doorsneden. Hun kruising wordt steeds scherp onderscheiden. Het aan deze kruising aansluitend koor trekt het schip verder door. Hierdoor vertoont de plattegrond van de Romaanse kerk de vorm van een Latijns kruis.
Achteraf kreeg deze kruisvorm, te meer daar het koor steeds naar het oosten gericht was, een symbolische betekenis, waardoor deze vorm gedurende de gehele middeleeuwen de voorkeur zou blijven genieten. Deze uitbreiding met dwarsschip en meer uitgewerkt koor werd echter ingegeven door liturgische noodwendigheden. Immers, de abdijkerken hebben ruimte nodig voor het gezamenlijke koorofficie en moeten voldoende plaats bieden voor meerdere altaren.
De koorpartij
Tussen de halfronde apsis en het dwarsschip wordt, in het verlengde van het schip, een rechthoekige ruimte geschoven. De behoefte aan meer plaatsruimte voor nevenaltaren bepaalt de verdere ontwikkeling van het oostelijk deel van de kerk. De eenvoudigste oplossing is het aanbrengen van halfronde absiden op de dwarsarmen of van nevenkoortjes naast het koor. Een verdere uitwerking, voor het eerst toegepast te Cluny, is een om het koor lopende gang, als een voortzetting van de zijbeuken. Op deze kooromgang worden dan nog een aantal kapellen uitgebouwd. Deze schikking wordt later door de gotische kathedraal overgenomen. Een meer uitzonderlijke oplossing is de koorpartij in klaverbladvorm: even groot koor en dwarsarmen, met of zonder omgangen, zijn nauw aan elkaar verbonden door een hoogopgaande kruising.
De westpartij
Het Karolingische westblok met westkoor en westdwarsbeuk blijft in Rijn- en Maasgebied behouden, maar in vereenvoudigde vorm. Het dwarsschip valt weg, later verdwijnt ook het westkoor, zodat alleen een blokvormig gevaarte met twee traptorens of bekroond met twee torens overblijft.
Ook de oudere vierkante westtoren wordt toegepast o.m. aan kleinere dorpskerken, en blijft later behouden in de gotiek. In Normandië wordt de westzijde van het middenschip afgesloten door een wand met groot portaal, vensterraam en geveltop, geflankeerd door twee hoektorens, die in het verlengde liggen van de zijbeuken. Dit schema wordt achteraf de grondvorm voor de klassieke gotische dubbelgetorende westgevel.
Voorbeelden van Romaanse koorpartijen:
1. Nevenapsiden in de, ca. 1120-1132, Saint-Lazare, Autun
2. Met kooromgang en straalkapellen, ca. 1100, Notre-Dame-du-Port, Clermont-Ferrand
3. In klaverbladvorm, 1192-1219, Apostelenkerk, Keulen.
4. Koorpartij met kooromgang en straalkapellen, 1062-1097, Saint-Étienne, Nevers
5. In klaverbladvorm, ca. 1220, Munsterkerk, Roermond
6. Massaal gesloten westblok met twee traptorens, einde 10e eeuw, bovenstuk 12e eeuw, Onze-Lieve-Vrouwekerk, Maastricht
Van houten zoldering naar stenen gewelf
In de 11e eeuw blijft de streek ten noorden van de Loire lange tijd trouw aan de vlakke houten zoldering voor schip en dwarsbeuk. Zuid-Frankrijk en Italië, beter vertrouwd met de Romeinse gewelfbouw, streven al van ca. 1000 naar overwelving van de gehele kerk waarbij ook invloed uit Syrië en Byzantium na te wijzen valt. De gewelfbouw is algemeen in gebruik in de 12e eeuw.
De verschillende oplossingen tot het overwelven hebben onbetwistbaar een verscheidenheid in opbouw in de hand gewerkt; het gewelfsysteem laat ook toe een aantal Romaanse bouwscholen te onderscheiden. Toch zijn de opvatting, ruimte- en volumewerking van alle Romaanse gebouwen dezelfde.
Drie soorten Romaanse gewelven
In sommige Zuid-Franse gebieden, Périgord, Saintonge, is het schip overdekt met een reeks koepelgewelven op vierkant plan, die telkens rusten op brede, het schip overspannende dwarse gordelbogen.
De overgang tussen ronde koepel en het te overwelven vierkant gebeurt door hoekzwikken of pendentieven in de vorm van sferische driehoeken o.m. Saint-Pierre te Angouléme, 1105.
De zijwaartse drukking van het doorlopende halfrond of spitsbogig tongewelf wordt opgevangen door het links en rechts er tegen aanleunend halve tongewelf van hoge zijbeuken, Notre-Dam-la- Grande, ca. 1150, Poitiers, of van galerijen boven de zijbeuken, Notre-Dame-du-Port, begin 12e eeuw, Clermont-Ferrand in Auvergne. Hoewel constructief niet noodzakelijk, wordt dit tongewelf schijnbaar versterkt door brede gordelbogen, die steunen op uit de wand springende trudiskerk, Nijvel) en
Een derde Romaans gewelf is het kruisgewelf, de doorsnijding van twee dwarse tonnen. In dit systeem wordt de dubbele drukking van het gewelf, eigen gewicht en zijwaartse druk, afgeleid naar vier hoekpunten, die dan ook speciaal versterkt worden door brede banden aan de buitenmuur, steunbeer. Eerst alleen gebruikt over kleinere ruimten, crypt, zijbeuk, wordt later ook het schip overdekt met een reeks kruisgewelven elk tussen zware gordelbogen.
De oudste kruisgewelven in Zuid-Frankrijk en Noord-Italië verraden beïnvloeding door de koepelbouw: het middelpunt ligt hoger dan de gordelbogen. In Lotharingen kwam in de 12e eeuw een sterk gebonden bouwsysteem tot stand. Aan eik groot vierkant van het schip beantwoorden twee kleine vierkan- ten van de half zo brede zijbeuk. Dit kwam tot uiting in de steunen die de schipmuur dragen : tussen twee zware pijlers komt een lichtere zuil, alternerend stelsel. In Normandië zal uit het Romaanse kruisgewelf geleidelijk het gotische gewelf geboren worden
Voorbeelden van soorten Romaanse gewelven
1. Koepelgewelf op hoekzwikken of pendentieven
2. Tongewelf  met welflijn in halve cirkel
3. Spits-tongewelf met welflijn in spitsboog
4. Kruisgewelf met twee diagonaal kruisende graten
Voorbeelden van kerken met Romaanse gewelven:
1. Doorlopend tongewelf (koorpartij, 1067-1108, St.-Benoît-sur-Loire.
2. Reeks koepelgewelven, schip, ca. 1125, kathedraal St.-Pierre, Angouléme
3. Reeks kruisgraatgewelven, schip, ca. 1120-1140, abdijkerk van La Madeleine, Vézelay.
ALGEMENE, KENMERKEN
Ruimte- en volumewerking
Niet de aanwezigheid van een tongewelf of een rondboog bepaalt de Romaanse bouwstijl. Want echt Romaanse gebouwen kunnen evengoed koepel-, kruis- of zelfs kruisribgewelven hebben, ofwel vlak overzolderd zijn. De aanwezigheid van een spitsboog is niet voldoende om het gebouw in de gotische stijl te klasseren. Essentieel is de wijze waarop inwendig de ruimte wordt bepaald, is de manier waarop uitwendig de bouwvolumes worden opgebouwd.
De Romaanse ruimte
Inwendig worden schip, dwarspand en koor duidelijk van elkaar onderscheiden door een zware gordelboog op brede muurdammen, zelfs in een vlakgedekte kerk, waar geen gewelf dergelijke versteviging van het bouwwerk vereist. Het schip zelf is ingedeeld door gemetselde pijlers, ook al dienen die niet altijd om gordelbogen van koepel- of kruisgewelven op te vangen. Onder een tongewelf worden constructief niet-noodzakelijke gordelbogen gemetseld, om de schipruimte in kleinere eenheden, travee, op te delen. Een Romaanse ruimte is rustig geleed, vertoont effen vlakken en kantige lijsten. De verticale lijnen worden door de horizontale tot een evenwichtige monumentaliteit gebonden. Een gelijkmatig, niet overdadig licht verhoogt de sfeer van rust en ingetogenheid.
De Romaanse bouwmassa
Uitwendig blijft er een klare afscheiding tussen de anders werkende volumes : tussen de meer verticale westtorens en de hoger opgetrokken kruising, soms geflankeerd door slanke traptorens naast het koor, staan de meer horizontaalgerichte beuken. Geen element overheerst, maar alle samengevoegd geven de indruk van statigheid. De wanden behouden hun vlak- werking, ook al worden ze ingedeeld door vlakke muurbanden (lisenen), die bij niet-overwelfde gebouwen geen constructieve zin hebben. De zwakke helling van de grote daken, 30° á 40°, verhoogt de statische rust.
Geslotenheid en klaarheid
De Romaanse zin voor geslotenheid en duidelijkheid heeft een voorkeur voor de sobere en klare lijn van de rondboog, zowel in de constructieve onderdelen, scheibogen tussen schip en zijbeuk,  als in de decoratieve opbouw, boogveld boven deuren, hangfriezen.
De samenstellende ruimtevormen en massa's zijn eenvoudige volumes met voorkeur voor kubus, halve cilinder, halve of kwart sfeer.
Het monumentale beeldhouwwerk, gekapt door steenhouwers van de bouwloods, wordt op welbepaalde plaatsen aangebracht: op het boogveld boven het portaal, aan deurstijlen, op de kapitalen.
Voorbeelden van heldere en afgewogen massa’s die samen één geheel vormen: het schip verbindt de koorpartij:
1. Met het uitgewerkte westblok, ca. 1180, dom van Worms
2. Met de dubbelgetorende westgevel, 1062-1071, kerk van La Trinité, Caen.