'Hemelse' miniaturen
De miniaturen hebben een eigen schoonheidswaarde, maar zijn ook van belang geweest voor de vorming en ontwikkeling van de Romaanse beeldhouwkunst. De perkamenten handschriften worden in de schrijfateliers van de abdijen verlicht en het zijn monniken, die het eerst de religieuze thema's in beeld gebracht hebben, zoals de leke steenhouwers ze later op grote schaal in steen beitelden. Uit de miniaturen met hun conventionele en schematische uitbeeldingen spreekt dezelfde zin voor irrealiteit. Hetzelfde decoratieve effect wordt nagestreefd door mooie vlakvulling en sierlijk lijnenspel, zonder enige diepte weer te geven. Hierbij komt dan nog de pracht van de meestal hevige kleuren (koel groen, staalhard blauw, diep purper, warm rood of fel vermiljoen, hel geel) en de schittering van het opgelegde goud en zilver. De scriptoria langsheen de Rijn geven in de tijd der Saksische keizers, vooral Otto 11 en Otto 111, 973-1002, de toon aan van de vroegromaanse verlichtingskunst. Onder invloed van rechtstreekse contacten met Byzantium – Otto II was getrouwd met de Byzantijnse prinses Theofanu, - moet de klassieke inslag uit de Karolingische miniaturen (plastische uitwerking van figuren en dieptewerking van de voorstelling) wijken voor het in één vlak en naast elkaar plaatsen van statige figuren op effen grond.
Vooral in de opdrachtbladen,
de keizer op zijn troon omgeven door zijn hofhouding, en in de evangelistenvoorstellingen, symbolische uitbeelding van door de Openbaring geïnspireerde zieners, is de byzantijnse strengheid en zin voor symmetrie opvallend. De evangelische taferelen zijn iets levendiger en speciaal in de Keulse boekverlichting zelfs, dramatisch geladen. Zoals in de beeldhouwkunst is er ook regionale verscheidenheid in de miniatuurkunst. Toch volgen alle scholen een zelfde algemene ontwikkeling: de lichaamsvormen worden slanker en ijler, de groeperingen losser en sierlijker. Onder invloed van de cisterciënzers treedt sinds het begin van de 12e eeuw een versobering in (geen of weinig goud), met soepele tekening en reiziger en natuurgetrouwer gestalten.
Voorbeelden Romaanse miniaturen
1. Opdrachtblad van keizer Otto III en
2. Evangelist Lucas uit Bamberger Evangeliarium, Reichenau, 998, Staatsbibliothek, München
3. Calvarie uit Sacramentarium van de abdij van Stavelot, 11e eeuw, Koninklijke Bibliotheek, Brussel.
Didactische wand- en gewelfschildering
De Romaanse kerkruimte met gelijkmatige, niet overdreven belichting vraagt naar onze smaak geen verdere versiering. Oudere restauraties, waarbij alles in de verf werd gezet en versierd met ornamenten, stemmen ons wrevelig. Toch verhoogde de kleur voor de middeleeuwer de waarde van Gods huis, terwijl de schilderingen evenals het beeldwerk, ook een praktische bedoeling hadden: de meestal ongeletterde gelovigen onderrichten over het geloof, over de almacht van God. Zoals de weinige nog bewaarde fresco's uit de 9e en 10e eeuw, Auxerre, St.- Georg te Reichenau-Oberzell,  beantwoorden aan de opvatting der Karolingische miniaturen, zo lijken de Romaanse wand- en gewelfschilderingen uit de 11e en 12e eeuw sterk vergrote miniaturen.
De schilderingen
worden op de vele door de Romaanse architectuur geboden vlakken aangebracht. Zij blijven steeds binnen de door de constructie omschreven begrenzing, meestal door geschilderde omlijsting beklemtoond. Hun monumentaal karakter spreekt ook uit het volledig gemis aan diepte, uit de zuiver decoratieve vlakvulling, uit de schetsmatige aanduiding van bijkomstigheden en uit het klein aantal sober getekende figuren. Twee richtingen zijn te onderscheiden. Levendige voorstellingen met grote expressiviteit in zachte kleuren op lichte grond komen vooral in het westen van Frankrijk voor o.m. te Saint-Savin (begin en midden 12e eeuw). Bourgondië en de Rijnstreek blijven meer onder byzantijnse invloed: hiëratische voorstellingen op donkerblauwe of zwarte grond, zoals in het apsisgewelf van Berzé-1a-Ville bij Cluny, ca. 1120.
Een vernieuwing is duidelijk merkbaar na 1150 in het Keulse gebied. De mensengestalte wordt beweeglijker de groepering van de figuren komt beter tot haar recht, gebaren en gelaat drukken een gemoedsstemming uit. De gotiek staat voor de deur.
Glasramen met diepe kleuren
Een originele in het Romaanse Westen ontstane kunst is het gebrandschilderde glasraam in lood gevat. Aangeboren zin voor kleuren leidt er toe de kerkvensters met veelkleurig glas te vullen. De vroegste ramen met voorstelling van figuren dateren uit de tweede helft van de 1 Ie eeuw, o.m. de 5 profetenramen in de Dom te Augsburg (ca. 1060). De nog niet volmaakte loodzetting dwingt de glasschilders tot een zeer schematische tekening van de menselijke gestalte. Voor deze monumentale kunst wordt gestreefd naar een rijkgeschakeerde vlakverdeling met diepe, meestal wat harde kleuren (vooral blauw, rood, groen). Grote ramen worden verdeeld in kleine geometrische velden (cirkel, ruit, vierpas). Taferelen wisselen af met zuiver decoratieve panelen.
Kleurig behang
Bij speciale gelegenheden geven wandtapijten nog meer kleur en pracht aan de ruimte. De Dom te Halberstadt bewaart geweven tapijten met Karel de Grote en geleerden, tweede helft 12e eeuw. Op het geknoopte wandtapijt in de slotkapel van Quedlinburg, ca. 1200, staan "egorische voorstellingen. Het 70 m. lange en 50 cm. hoge linnen wandkleed, het z.g. tapijt van Bayeux, op het einde van de 1 Ie eeuw voor de kathedraal gemaakt, toont het levendig beeldverhaal van de verovering van Engeland door Willem van Normandië, 1066. Dit borduurwerk is vrij van alle byzantijnse traditie en gaat terug op de Angelsaksische kunst. De motieven op de smalle sierbandjes : diergedrochten naast landelijke tonelen en fabels, zijn voorlopers van de humoristische randen in gotische miniaturen.
Voorbeelden van Romaanse wandschilderingen
1. West-Frankrijk : Bouw van de toren van Babel, 12e eeuw, Saint-Savin
2. Bourgondië : Tronende Christus, apsisgewelf, ca. 1120, priorijkerk van Berzé-1a-Ville bij Cluny
3. Romaans glasraam: Profeten, ca. 1060, dom, Augsburg.