Zoals de Griekse kunst wordt ingeleid door de voorhelleense beschavingen van Kreta en Mycene, zo vindt ook de Romeinse kunst een voedingsbodem in de Etruskische en in de Griekse beschaving.
Omstreeks de jaren 1000/800 vallen uit het oostelijke gebied van de Middellandse Zee, waarschijnlijk uit Lydië in Klein-Azië, de Etruskische stammen Italië binnen. Op gelukkige wijze vullen zij aldus de autochtone bevolking aan; in het hart van Italië brengen zij een stuk cultuurgoed uit het Oosten. Daar de Etruriërs ongeveer heel het Italische schiereiland veroveren, dragen zij veel bij tot de opbouw van de Romeinse beschaving: hun zin voor het praktische en hun technische vaardigheid drukken grondig de stempel op de Romeinse kunst. Ook de Grieken oefenen op de Romeinse kunst en beschaving een niet geringe invloed uit. Gedurende de grote kolonisatieperiode, 800-550, zwermen zij uit naar de randgebieden van de Middellandse Zee. Zij vestigen zich ook in Sicilië en Zuid-Italië, die hierom Groot-Griekenland worden genoemd. Deze Grieken brengen de Griekse beschaving onder al haar aspecten op Italische bodem en beïnvloeden meer dan wie ook de Romeinse kunst.
Geschiedenis
Volgens de traditionele indeling verloopt de Romeinse geschiedenis in drie perioden : koningschap, republiek, keizerrijk. De periode van het koningschap nochtans is een uiterst legendarische periode, die misschien helemaal door de latere Romeinse geschiedschrijvers in het leven is geroepen.
Daarom is het wel beter in de geschiedenis van Rome volgende vier perioden te onderscheiden:
* in een eerste periode wordt Italië door de Romeinse republiek onderworpen, 753-264;
* in een tweede periode groeit Rome met zijn wingewesten uit tot een wereldrijk, 264-31 v. Chr.;
* de derde periode, die aanvangt met keizer Augustus, brengt de bloei van het keizerrijk, 31 v. Chr.-192 n. Chr.;
* de laatste periode betekent het verval van het keizerrijk, 192-476. In 395 echter is de splitsing doorgevoerd tussen het Oost- en het Westromeinse keizerrijk. Wanneer dan in 476 het Westromeinse keizerrijk valt, blijft het Oostromeinse rijk van Constantinopel voortbestaan tot 1453.
Verovering en wereldheerschappij zijn de dominerende gedachten in de politiek van het Romeinse volk. Slechts in dit groots kader van verovering en drang naar wereldheerschappij is de Romeinse kunst te begrijpen. Van daaruit zullen haar algemene kenmerken worden afgeleid.
ALGEMENE KENMERKEN
Geen oorspronkelijke, maar toch een persoonlijke kunst
Van de Romeinen wordt nogal eens beweerd dat zij geen echt kunstenaarsvolk zijn. Die indruk kan men wel opdoen wanneer men de kunstprestaties van de Romeinen vergelijkt met b.v. die van de Grieken of van de Egyptenaren. In de eerste eeuwen van Romes geschiedenis vinden wij weinig dat op esthetische of artistieke aspiraties wijst; de Romeinen hebben zeker geen oorspronkelijke kunst geschapen. Wanneer Rome dan toch in de loop der eeuwen een leidende plaats in de kunstgeschiedenis inneemt, dan is dit omdat de Romeinen, na de militaire heerschappij over de wereld te hebben veroverd, ook de geestelijke waarden en de kunstvormen van andere volkeren, vooral van de Grieken, met een groot assimilatievermogen weten over te nemen en op persoonlijke wijze weten te verwerken. De Romeinse kunst is geen mislukte nabootsing van de Griekse!
Een kunst, gericht op het praktische
Van kleine, geïsoleerde landbouwstaat weten de Romeinen zich op te werken tot de meesters van de wereld. Zij denken slechts aan verovering, aan stichting en handhaving van een wereldrijk, en vinden vooralsnog weinig tijd om zich met kunst in te laten. Wanneer ze het stadium bereiken, waarin ze zelf kunstwerken voortbrengen, blijft hun kunst de stempel van het praktische bewaren; hun kunstwerken beogen meer nuttigheid dan schoonheid. Zo is het te begrijpen dat vooral de bouwkunst en wel de burgerlijke bouwkunst, bij de Romeinen tot grote ontwikkeling komt.
Meer uiterlijke praal dan innerlijke diepte
De Romeinen achten zich geroepen om over de andere volkeren te heersen. Dit maken zij niet alleen door hun militaire ondernemingen duidelijk, maar ook door hun literatuur en door hun kunst. Terwijl de kunst van de Grieken op het innerlijke gericht was, streven de Romeinen meer uiterlijk vertoon na en willen zij imponeren door grootsheid, uitwendige praal en machtsvertoon. Hun kunst heeft een nationale tendens, in dienst van het volk en van zijn keizers. Door indrukwekkende monumenten verkondigen zij de verheven roeping van het Romeinse volk, de eeuwigheid van het Romeinse rijk, de vergoddelijking van zijn keizers.
Realisme, hoofdkenmerk van de beeldhouwkunst
Ten slotte dient opgemerkt te worden dat de Romeinen een speciale verdienste hebben op het gebied van de beeldhouwkunst. Hier streven zij niet, zoals de Grieken, naar de weergave van ideële schoonheid, maar wel van individuele, natuurgetrouwe werkelijkheid. Hun beeldhouwkunst is vooral een realistische portretkunst.