Het ontstaan en de groei van het christendom in het Romeinse rijk is een der markantste feiten in de geschiedenis. Onder christelijke inspiratie ontwikkelt zich een kunst, vooreerst in de verborgenheid van de catacomben, later, na de Constantijnse Vrede, 313, waardoor het christendom vrijheid verwerft, openlijk in de basilieken, in het Westen en in het Oosten. De christelijke kunst breekt echter niet plots af met de bestaande laat Romeinse en hellenistische tradities! Geleidelijk wordt zij zelfstandig, zowel in de thema's als in de uitbeelding ervan : eerst langs de geheimzinnige weg van de symboliek, die geestelijke waarden en ideeën wil uitdrukken, daarna langs de meer open weg van de verhalende, illustratieve stijl, die gebeurtenissen en taferelen uit de bijbel en uit het christelijke leven weergeeft.
De verplaatsing door keizer Constantijn van de zetel van het Romeinse rijk naar Constantinopel, het oude Byzantium, in 330 heeft gewichtige gevolgen in de cultuurgeschiedenis. In de 6e eeuw, onder keizer Justinianus, 527-565, die de grootse koepelkerk Aya Sophia bouwt, komt de Byzantijnse kunst tot veelzijdige opbloei en ontwikkeling. Terwijl de cultuur van het West-Romeinse keizerrijk van de 7e eeuw af, door de invallen van vreemde volksstammen, in verval geraakt, kent de Byzantijnse kunst een enorme uitstraling en verspreiding, niet alleen in de vroegere gebieden van het Oost-Romeinse rijk - Griekenland, Macedonië, Thracië, Klein-Azië, Armenië, Syrië, Palestina, Egypte- , maar ook in Italië, Ravenna, Venetië en Sicilië, in de Balkanlanden en in Rusland. Zelfs na de val van Constantinopel, 1453, blijft de Byzantijnse kunst zich in menig gebied handhaven.
DE CATACOMBEN
De catacomben, onderaardse begraafplaatsen
De christenen verassen nooit hun doden, doch begraven ze om aldus duidelijk hun geloof in de verrijzenis en het eeuwig leven te belijden. Naar Romeinse gewoonte geven ze hun doden een laatste rustplaats langs de wegen, buiten de stadsmuren. Ofwel graven ze in heuvelwanden grafkelders uit, en delven daarna, om nieuwe doden bij te zetten, steeds diepere gangen in de heuvels. Zo ontstaan de catacomben of onderaardse begraafplaatsen, soms met verschillende verdiepingen, niet alleen rond Rome, maar ook in de omgeving van andere oude steden, b.v. Napels, Syracuse, Alexandrië, Parijs. De meest beroemde catacomben van Rome zijn die van San Callisto en van San Sebastiano. Tijdens de perioden van kerkvervolging worden de catacomben ook als schuilplaatsen gebruikt.
Drie soorten christelijke graven
In de catacomben vindt men drie soorten graven. Het diepe schuifgraf, met een plaat of met tegels afgesloten, komt veruit het meest voor. Het booggraf vindt men meestal in afzonderlijke kamers : de dode ligt in zijn lengte onder een halfronde nis, terwijl een horizontale plaat het graf dekt. Vooral in de nissen en op de vrij gebleven wanden van dergelijke grafkamers treft men tekeningen en fresco's aan. Het derde soort graf is de van de Romeinen overgenomen sarcofaag, een lijkkist in steen of marmer.
Heidense invloed op de kunst van de catacomben
Voor wat de inhoud betreft zijn de uitgebeelde thema's genomen uit het Oude en het Nieuwe Testament. De heidense invloed uit zich echter in de siermotieven, genieën, maskers, bloemen, arabesken, enz., in de vormgeving, klederdracht, en in de aangewende techniek, frescoschildering, minerale verfsoorten, enz..
De kunst van de catacomben is symbolisch
In de catacomben trachten de kunstenaars vooral het mysterie van Christus' eucharistische aanwezigheid uit te drukken, alsmede de motieven die het eeuwig leven suggereren. In het begin ontlenen de kunstenaars hun motieven aan de heidenshellenistische schilderkunst en geven er een symbolische betekenis aan : Eros en Psyche worden zinnebeelden van de onsterfelijkheid, Orpheus zinnebeeld van de Goede Herder Christus. Doch weldra scheppen zij eigen-christelijke symbolen, rijk aan betekenis : het hert wordt het symbool van de genade; het mandje met het brood dat van de Eucharistie; de Chiro en de vis, in het Grieks ichthus, waarvan de vijf letters de beginletters zijn van Iesous Christos Theou Uios Soter : Jezus Christus, Gods Zoon, Verlosser, worden het teken van Christus.
De kunst van de catacomben is christocentrisch
Christus en zijn genadeleven vormen kern en middelpunt van vele symbolische, en soms historische, taferelen. Talrijke scènes uit Oud en Nieuw Verbond stellen de verlossing voor : Daniël in de leeuwenkuil, Jonas door het zeemonster uitgespuwd, de opwekking van Lazarus, de genezing van de lamme, enz   ... Christus wordt bij voorkeur, in fresco en beeldhouwwerk, afgebeeld als de Goede Herder. Het christocentrisch karakter vinden we nog in de voorstelling van de Wijzen, waarbij de eerste afbeeldingen van Maria verschijnen, alsook in de uitbeelding van de sacramenten, vooral Doopsel en Eucharistie.
De orante, een typisch vroegchristelijke figuur
De orante is een biddende figuur met geheven handen. Over de dood heen verwijst zij naar de hemel, waar de aanschouwing van God het eeuwige geluk der zaligen uitmaakt. In de eerste eeuwen verschijnt de orante nog als een hellenistische vrouw, los en levendig, doch gaandeweg verstart de houding, vallen de plooien van het gewaad weg, getuigt heel de roerloze gestalte van de schroom en de eerbied tegenover het mysterie van God. De orante is een der zuiverste en oorspronkelijkste scheppingen van de kunst der catacomben.
Sarcofagen met reliëfs in Romeinse stijl
Sarcofagen worden versierd met reliëfbanden die de christelijke heilseconomie uitbeelden. Zeer bekend is de sarcofaag van Junius Bassus, ca. 360. De reliëfs tussen Korintische
zuiltjes tonen aan hoe taai de heidensklassieke traditie op de christelijke kunst is blijven nawerken.
De catacomben van Sint-Callixtus, rechts aan de Via Appia,voorbij het kerkje "Quo Vadis?"
Behoren tot de grootste en indrukwekkendste catacomben van heel Rome.Zij ontstonden in het midden van de tweede eeuw en vormen een uitgestrekte begraafplaats van bijna 15 hectaren, in een netwerk van gangen bij benadering 20 km. lang. Op sommige plaatsen hebben deze catacomben 4 verdiepingen en een diepte van meer dan 20 meter.
Tientallen martelaren, 16 pausen en zeer veel christenen vonden hier een graf.
Deze catacomben werden genoemd naar de diaken Callixtus die in het begin van de derde eeuw door paus Zephyrinus aangesteld werd als beheerder van dit ondergronds kerkhof. Zo zijn de catacomben van Sint-Callixtus de eerste officiele begraafplaats van de kerk in Rome.
Aan de oppervlakte bevinden zich twee kleine basilieken "Trichorae" genoemd. In de oosterse tricora werden waarschijnlijk paus Zephyrinus en Tarcisius, de jonge martelaar van de eucharistie, begraven.
Het ondergronds kerkhof bevat verschillende gebieden. De cryptes van Lucina, van de pausen en van de heilige Cecilia zijn de oudste (tweede eeuw). De andere gebieden worden bepaald met de namen van Miltiades (eerste helft van de derde eeuw), Gajus en Eusebius (einde van de derde eeuw). Er is nog een westelijk gebied (eerste deel van de vierde eeuw) en het gebied van Liberius (tweede helft van de vierde eeuw).
DE BASILIEKEN
De langwerpige christelijke basiliek, een eenvoudig gebouw
Dit type van basiliek bevat drie delen. Vooreerst het atrium of rechthoekig voorhof, omgeven met open zuilengangen wanneer het atrium ontbreekt, is er toch een overdekte voorhal of narthex. Het schip bestaat uit een brede middenbeuk en twee of vier zijbeuken, die lager zijn dan de middenbeuk, zodat het licht door de boven geplaatste vensters in de kerk kan vallen. Aan het schip verbonden is het presbyterium of priesterkoor dat met een halfronde apsis het kerkschip afsluit. In de apsis staat de cathedra of zetel van de bisschop, en zijn er ook zitbanken voor de priesters. Op de grens van middenschip en koor bevindt zich het altaar, aanvankelijk een draagbare tafel, maar later vaststaand en met een baldakijn of ciborium overhuifd.
Ondanks hun eenvoudige bouw zijn deze basilieken indrukwekkend door de afmetingen, de juiste verhoudingen, de zuivere lijn die naar het altaar verwijst. De basilieken van Sint-Jan van Lateranen, opgericht door Constantijn, van Sint-Paulus buiten de Muren, van Sint-Maria de Meerdere en van Sint-Sabina behoren tot de oudste kerken van Rome.
Doopkerken en grafkerken met centraalbouw
Naast langwerpige basilieken treft men ook kerken aan met centraalbouw, vooral in het Oosten. De centraalbouw wordt in deze vroege periode vooral toegepast bij doopkerken of baptisteria, b.v. te Rome dit van Sint-Jan van Lateranen, en te Ravenna het katholieke en het orthodoxe baptisterium. Ook grafkerkjes, opgericht boven het graf van bekende personen, hebben een centrale plattegrond, cirkelvormig zoals dit van Santa-Costanza, ter ere van de dochter van Constantijn, te Rome, of kruisvormig zoals dit van keizerin Galia Placidia te Ravenna.
Kleurrijke mozaïeken op muren en gewelven
In de kerken van het vroege christendom treft ons de pracht van gewelf- en muurbekleding, die vooral in de langwerpige basilieken contrasteert met de architectonische eenvoud. In schitterende, rijke kleuren - met blauw of goud als achtergrond - versieren mozaïeken de apsiskoepel en de bovenmuren van de middenbeuk, waarop het meeste licht valt. Zij stellen bijna altijd de zegevierende Christus met zijn apostelen voor.
Een nieuwe geest spreekt uit deze mozaïeken. De besloten tijd van de catacomben is voorbij, het christendom ademt vrij en dit vindt zijn weerglans in de kunst, die officiëler, triomfantelijker, ook pompeuzer wordt : Christus toch is een zegevierende koning, al is Hij niet van deze wereld. De stijl der mozaïeken is ofwel holistisch, zoals in de Santa-Costanza - decoratief gewelfmozaïek, helder mozaïek op witte ondergrond, hellenistisch van opvatting en uitwerking - ; ofwel Byzantijnhellenistisch, zoals in de Sint-Maria de Meerdere; ofwel eerder Romeinsverhalend, zoals in de Santa-Pudentiana - Christus als leraar bij de apostelen, apsismozaïek, klare, Romeinsrealistische uitwerking -. 
Baptisterium (Gr., baptisterion = oorspronkelijk: waterbekken; later doopvont; Ital.: doopkapel)
Is de naam van het gebouw waar in de vroegchristelijke periode vanaf de 4de eeuw de catechumenen, staande in een in de vloer aangebracht waterbassin , werden gedoopt. De kapel was vrijstaand. De vorm was steeds achthoekig. In het midden stond het achthoekige waterbassin, piscina. Vaak had het baptisterium een eigen altaar dat  gewijd was  aan Johannes de Doper. Tot de 8ste eeuw waren de doopbassins zo diep dat de dopelingen  tot hun middel er in konden staan. Karel de Grote schreef voor dat voortaan de doop diende te worden toegediend aan de kinderen in hun eerste levensjaar. En dat leidde tot het invoeren van de doopvont.  De versiering bestond uit mozaïeken of fresco's, met voorstellingen van de doop van Christus in de Jordaan, de doortocht door de Rode Zee of de herten bij de waterbron.