Is de fado de Portugese volksmuziek bij uitstek? Een buitenlander denkt dit misschien, maar een Portugees zeker niet. De fado is het lied van Lissabon, en dan nog alleen van een bepaald gedeelte van deze stad. Het is ook het lied van Coimbra, maar de overeenkomst tussen beide fadotypen is zo gering, dat ze nauwelijks met elkaar zijn te vergelijken.
De fado van Lissabon
(de echte fado) is een monotoon, langzaam gezongen, hartstochtelijk lied, dat zingt over ongelukkige liefdes, ontrouw, jaloezie, onverschilligheid of tragedies. Betreft het hier overblijfselen van Arabische melodieën, door zeelieden meegebrachte tropische muziek of zigeunermuziek? De fado werd al in de 17de eeuw gezongen in de langs de Taag gelegen wijken van Lissabon, Alfama, Alcantara, Madragoa en in de volkswijken Mouraria, Bairro Alto. De fado had het geluk te worden gezongen door de vermaardste Portugese zangeres, Amália Rodrigues, die deze over de gehele wereld vertolkte en beroemd maakte. Op zeker moment werd het genre gepolitiseerd en het symbool van een trots, bijzonder volk, dat Europa de rug toekeerde en zijn blik naar de oceaan richtte, tot voorbij Afrika.
Tegenwoordig heeft de fado zich van deze druk bevrijd en zijn plaats weer ingenomen in de harten van de inwoners van Lissabon en de rest van het land. Hij wordt in de speciale fado-restaurants ten gehore gebracht, maar ook bij muzikale voorstellingen en in revistas. Jaarlijks wordt de Grote Nacht van de Fado gehouden, waarin zowel beroepsartiesten als amateurs optreden, van heel jonge zangers en zangeressen die uit de anonimiteit naar voren treden tot oude matrones die voor deze gelegenheid even hun pannen in de steek hebben gelaten. Elk jaar weer is het Coliseu dos Recreios gevuld met een duizendkoppig publiek dat de uitvoerenden toejuicht. Het gaat goed met de fado en deze zangstijl heeft zijn authenticiteit tot nu toe goed weten te bewaren.
De fado van Coimbra
wordt door studenten gezongen. Wat deze met de fado van Lissabon gemeen heeft, is dat de begeleiding eveneens bestaat uit twee Portugese gitaren en één grote Spaanse gitaar, en dat soms dezelfde teksten worden gebruikt. De melodie is echter helderder, optimistischer, en de fado's worden 's avonds gezongen door kleine groepen in het zwart geklede studenten, altijd mannen, nooit vrouwen, of tijdens de feesten van Coimbra, juni, juli, terwijl de gehele stad luistert. Dit type fado deed aan het eind van de jaren zestig de ballade ontstaan - een bespiegelend lied, geëngageerd, soms revolutionair - die de jongeren van toen bezielde en verenigde. De balladezangers vormden de troubadours van de 20ste eeuw. Het is dan ook moeilijk de aangrijpende stem van Zeca Afonso te vergeten. Overigens hebben de balladen vandaag de dag wat aan populariteit ingeboet.
Portugese rockmuziek
Twee muzikale tendensen zijn op het ogenblik nog merkbaar. Aan de ene kant is er de terugkeer van regionale volksthema's; aan de andere kant ontstond er een Portugese nieuwe rock-stijl. Zowel goede artiesten als middelmatige navolgers hebben zich er op geworpen. Onder de scheppers van de 'nieuwe rock' verdient Rui Veloso een speciale plaats wegens de originaliteit en de kwaliteit van zijn werk. Er zijn er echter nog meer van hoog niveau.
De Trovante en de Madredeus trokken een enthousiast publiek van elke leeftijdscategorie. Het is moeilijk namen te noemen van muzikanten die hun inspiratie putten uit de regionale traditie, want ze zijn zo talrijk ... Deze muziek is op radio en televisie nog te horen, te midden van de steriele muziek die in elk land hetzelfde klinkt.
Traditionele liederen
In Portugal valt nog meer muziek te beluisteren, zoals liederen die tijdens het werk worden gezongen of op momenten van vreugde of droefenis, of waarop men tijdens feesten danst. Men zou een boek over deze muziek kunnen schrijven, die van streek tot streek verschilt en soms misschien al uit de middeleeuwen stamt. Sommige van deze muziekvormen waren het onderwerp van onderzoek en vergelijkende studies, andere dienden om het toerisme te bevorderen, met niet altijd even serieuze aanpassingen. In de dorpen kan men ze in hun originele zuiverheid terugvinden. Zo kan men de echte fado nog ontdekken in de niet door toeristen geteisterde delen van Lissabon, waar de mensen nog voor zichzelf zingen en niet voor de vreemdeling.

Nog een aanvullende lezing over de fado!
Fado is het levenslied van Portugal bij uitstek
De gehele Portugese ziel ligt hierin besloten en het begrip 'saudade' ,nostalgie, komt hierin het best tot uiting. Het woord 'fado', afgeleid van het Latijnse 'fatum' = noodlot, zegt al genoeg. De fado gaat over de liefde, die echter nooit haar sublimatie vindt in een stralend geluk, maar verijdeld wordt of vergankelijk is. Het gaat over menselijk leed waaraan niets te veranderen is, maar het gaat ook over heimwee naar de mooie dingen van vroeger en het verlangen naar al het schone wat eens nog zal komen of misschien toch niet. Huilen, vechten en zuchten heeft geen zin, men moet berusten in de onvermijdelijke desillusie, hartenpijn en andersoortig verlies.
Waar de fado vandaan komt, is onzeker
Liggen de wortels in de middeleeuwse troubadourliederen, is het beïnvloed door het Moorse fatalisme, of is het verwant met de muziek van de mestiezen in Brazilië in de 18e eeuw? Of zijn het al deze elementen te samen die hun climax kregen door de sociale ellende in de achterbuurten van Lissabon ergens in de 18e eeuw? Want ook het protest tegen sociale onrechtvaardigheid is een element van de fado. De theorie die nu algemeen opgeld doet, is dat de fado ontstaan is uit de Braziliaanse 'Iundum', een mengeling van zang en dans die door de negerslaven uit Angola naar Brazilië werd gebracht. De fado kreeg daarna zijn vorm in de sloppenwijken van Lissabon.
De 'fadista', meestal zangeres, maar zanger kan ook, is in het zwart gekleed en vertolkt, vaak met een rauwe, ongeschoolde stem, het lied op een ernstige ingetogen manier. Zij staat hierbij bijna stokstijf stil, haar handen in elkaar wringend, terwijl het publiek bijna volmaakt stil is. Het licht is gedempt. Zij wordt begeleid door twee gitaristen, waarbij de 'guitarra' het hoofdinstrument is en de 'viola' volgt. De muziek is in tweekwartsmaat.
Beroemde en anonieme dichters
hebben door de eeuwen heen de tekst geleverd, soms aan de hand van volksballaden. Er zijn altijd twee centra geweest: de volkswijk van Lissabon en de studentenstad Coimbra. De tekst uit Lissabon is rauwer en minder gepolijst, die van Coimbra is lyrisch en intellectueel en wordt alleen door mannen vertolkt. De grote man in Coimbra was Augusto Hilário.
De eerste zangeres
die grote bekendheid verwierf, was in de eerste helft van de 1Se eeuw Maria Severa. Zij was een zigeunervrouw van nederige afkomst uit Lissabon die een 'onmogelijke' liefde opvatte voor een adellijk persoon. Uit eerbetoon aan haar dragen de vrouwelijke 'fadista' een zwarte doek over de schouder. Wereldberoemd werd Amália Rodrigués. Nieuwe sterren aan het firmament zijn Manuel Osório en Carlos do Carmo.
Lissabon heeft de meeste fadolokalen, Alfama, Bairro Alto, maar ook in andere plaatsen, Coimbra, badplaatsen aan de Algarve, kunt u optredens van 'fadistas' meemaken. Hetzij tijdens een etentje, hetzij onder het genot van alleen een drankje.