Stedentips voor Trips

SPLIT, voor ligging zie het kaartje, naar overzicht Kroatië. Split is met haar grote haven aan de Adriatische Zee de belangrijkste stad van Dalmatië. De stad is gesitueerd op een schiereiland maar ligt niettemin in de luwte van een krans van eilandjes. Deze fraaie ligging, in combinatie met het decor van bergen aan de andere zijde, maakt, zeker op de reiziger die de stad per boot nadert, grote indruk.

Qndanks o.a. Byzantijnse en Hongaars-Kroatische bezetting wist de stad betrekkelijk onafhankelijk te blijven
en beleefde in de 13de en 14de eeuw een grote bloei als handelscentrum. In de Venetiaanse tijd, 1420­-1797, en vooral sinds de 16de eeuw toen de Turkse dreiging de bouw van nieuwe vestingwerken, 17de eeuw, noodzakelijk maakte, liep het economisch belang terug. Toen Napoleon in 1797 Venetië innam, betekende dat ook de ondergang van Split.

Na een korte Oostenrijkse bezetting werd de stad in 1806 bij de Illyrische provincies van Napoleon ingelijfd.
Na in 1806 herhaaldelijk door Oostenrijk bezet te zijn, bepaalde het Weens Congres ten slotte dat de stad toeviel aan de Habsburgers. Onder dit nieuwe bewind kwam Split opnieuw tot grote bloei en ontwikkelde zich tot een van de belangrijkste havensteden langs de Adriatische kust. Na de eerste Wereldoorlog werd Split bij de pas opgerichte staat Joegoslavië gevoegd.

Gedurende de Tweede Wereldoorlog heeft de stad,
die door de Italianen was bezet, zwaar geleden onder de vele luchtaanvallen. Na de Italiaanse capitulatie, september 1943, waren de straten het toneel van hevige gevechten tussen de Joegoslavische partizanen en de Duitse troepen. De stad heeft zich thans tot een belangrijk toeristen- en industrie centrum ontwikkeld.

Paleis van Diocletianus, zie de plattegrond
Het direct aan zee gelegen paleis, een van de belangrijkste Romeinse bouwwerken op de Balkan,
heeft de vorm van een onregelmatige rechthoek, O.- en W.-zijde 215 m, N.-zijde 175 m en Z.-zijde 181 m, oppervlakte 30000 m². Het was omgeven door 18 m hoge en 2 m dikke muren met vier hoektorens, waarvan alleen de Z. W .-toren verloren is gegaan. Zes torens bewaakten de bolwerken tussen de poorten en de poorten zelf, met uitzondering van de zuidelijke, werden met elk twee achthoekige torens versterkt.

In de bovenverdieping van de zuidvleugel die aan het water grensde
en waar schepen konden aanleggen, was een loggia gebouwd waarvan nog 44 zuilen, dichtgemetseld, over zijn. De oude porta Aenea, Bronzen poort, geeft nu toegang tot de boulevard, de Titova Obala. De porta Aurea, Gouden poort, aan de noordzijde, kon met vleugeldeuren en valhekken dubbel gesloten worden. Naast en boven deze rechthoekige poort bevinden zich nissen waarin destijds beelden stonden. De oostelijke poort, de porta Argentea, Zilveren poort, was sinds de middeleeuwen dichtgemetseld, maar werd in 1946 blootgelegd. De porta Ferrea, IJzeren poort, aan de westzijde, is volledig verbouwd.

Het complex werd onderverdeeld door een van W. naar O. lopende decumarius, nu Kresimikovastraat,
die in het centrum, bij het peristylium, de van N. naar Z. lopende cardo snijdt. De gebouwen ten N. hiervan dienden voor de soldaten en het personeel. Aan de zuidzijde bevonden zich o.a. de keizerlijke vertrekken, representatieruimten, tempels en een mausoleum. In de loop van de eeuwen zijn deze gebouwen vervangen door vroegmiddeleeuwse, Romaanse, gotische en vooral barokke bouwwerken. Na de Tweede Wereldoorlog werden de imposante Romeinse kelderruimten blootgelegd, ingang links van de porta Aenea. Deze kelders moesten destijds voorkomen dat het gebouw op den duur in de richting van de zee zou overhellen. Plaatsing en grootte kwamen overeen met de oorspronkelijke opstand zodat men in staat was de grondvormen van het paleis te reconstrueren.

Hierna worden eerst de bezienswaardigheden binnen en in de nabije omgeving van het paleis van Diocletianus beschreven.
Peristylium, prothyron, vestibulum
Het peristylium, de open centrale hal met aan beide lengtezijden een rij door bogen met elkaar verbonden zuilen met Korintische kapitelen, had een uit gesproken representatief karakter.
Het prothyron, met een driehoekige puntgevel op slanke granietzuilen, had een symbolische functie. Tegen dit waardige decor verscheen de keizer, aanbeden door de onderdanen in het peristylium.
Achter het prothyron ligt het vestibulum, een ronde, door een koepel overwelfde ruimte met mozaïekversiering, van waaruit men vroeger de keizerlijke vertrekken betrad.
Voormalig mausoleum van Diocletianus,
kathedraal van de H. Domnius, O. van het peristylium, het achthoekige voormalige mausoleum is omgeven door een open, oorspronkelijk overdekte, zuilengang, met vroegchristelijke sarcofagen tussen de zuilen. In 652 werd het door de pauselijke gezant, aartsbisschop Johannes van Ravenna, tot kathedraal van het bisdom Salon a gewijd. De 25 m hoge, ronde binnenruimte wordt door twee rijen Korintische zuilen met een fries, met o.a. jachttaferelen en twee medaillons met portretten van Diocletianus en zijn vrouw Prisca, gedragen.
De koepel was oorspronkelijk met mozaïeken versierd.
De graffunctie wordt beklemtoond door de Egyptische sfinx, 15de eeuw v.C., onder de boog, tussen twee zuilen aan de oostzijde van het peristylium. Boven de ingangshal verheft zich de Romaansgotische klokkentoren, 13de-17 de eeuw. De ingang wordt geflankeerd door twee leeuwen en de benedenverdieping is met reliëf versierd, na zware schade in de 19de eeuw herbouwd.
Buitengewoon waardevol zijn de 28 gebeeldhouwde portaalreliëfs van Andrije Buvina uit 1214
met afbeeldingen van het leven en de passie van Christus. De Romaanse stenen kansel wordt door zes zuilen met Byzantijnse kapitelen gedragen, 13de eeuw. Een indrukwekkend reliëf van de geseling van Christus siert het altaar van de H. Anastasius van J. Dalmatinac, 1448.
In het 17de-eeuwse koor bevinden zich de oudste koorbanken van Dalmatië,
13de eeuw, en een schildering van Palma Giovane. Verder verdienen de aandacht: het barokke hoofdaltaar, 17de eeuw, met een gotisch crucifix, een altaar van de H. Domnius uit 1767, de slechts eenmaal per jaar geopende H. Luciakapel, voormalige crypte, de sacristie met 13de-eeuwse schilderingen van de Maagd Maria;. de schatkamer, met o.a. kostbaar edelsmeedwerk en een 16de-eeuws ciborium, en het archief, met o.a. een evangelieboek uit de 8ste eeuw, oorkonden en manuscripten.
Baptisterium, voormalige Jupitertempel,
W. van het peristylium Hoewel de zuilen voorhal is verdwenen, is de cella van de voormalige tempel met een rijkversierd portaal en een tongewelf met cassetten, goed geconserveerd. Zeer bijzonder zijn de 11^de eeuwse met reliëfplaten samengestelde doopvont, de 7de-eeuwse sarcofaag van Johannes van Ravenna, een 11^de eeuwse sarcofaag van aartsbisschop Laurentius, een moderne sculptuur van Johannes de Doper, I.Mestrovic, een renaissancesarcofaag, buiten, enkele grafstenen en een kleine Egyptische sfinx uit de 15de eeuw v. C.
Kerk van de H. Dominicus met klooster,
Ulica Hrvojeva, tegenover de porta Argentea
Deze in de 13de eeuw vermelde kerk, met barokaltaren en enkele schilderingen, van o.a. Palm a Giovane en Venetiaanse kunstenaars, werd in 1682 in de stijl van de barok verbouwd en in 1930 uitgebreid. O. van het klooster ligt het zgn. Lucaskwartier met 17de-eeuwse vestingwerken.
Papalicpaleis, stedelijk museum,
Ulica Papaliéa, N.O.-deel van het paleis
In dit laatgotische bouwwerk met binnenhof, 15de eeuw, J. Dalmatinac, is thans het stedelijk museum gehuisvest dat een overzicht biedt van de geschiedenis van Split van de 13de tot 16^de eeuw.
Oude Stadhuis, etnografisch museum,
Narodni Trg, Volksplein, W. van de porta Ferrea
In dit uit 1443 stammen­de gebouw, met een loggia op de begane grond, bevindt zich het etnografisch museum met o.a. klederdrachten en landbouwwerktuigen.
Aan het Narodni Trg
staan verder een kleine klokkentoren uit de 16de eeuw, het gotische Cambipaleis, 15de eeuw, en het Karepicpaleis uit de 16de eeuw.
Milesipaleis, nautisch museum, Trg Preporoda, westzijde van het paleis, bij de Titova Obala
Paleis uit de 17de eeuw, gebouwd in overgangsstijl van renaissance naar barok. Het museum geeft met documenten een beeld van de ontwikkeling van de zeevaart in het oostelijke Adriatisch gebied.
I.Mestrovic vervaardigde het Marulicmonument, Z. van het paleis.
De daartegenover liggende toren Hrvojevakuia, 15de eeuw, was oorspronkelijk onderdeel van een Venetiaans kasteel.



Andere bezienswaardigheden
De renaissancekapel van de H. Rochus,
N.O.-hoek van het peristylium, is een miniuitgave van de kathedraal van Sibenik.

De barokkerk van de H. Philippus,
schuin tegenover, dateert uit de 18de eeuw.

In de vroeg-Romaanse kapel van Onze Lieve Vrouwe van de Klokkentoren,
in een gang boven de porta Ferrea, bevinden zich 15de­eeuwse muurschilderingen van Meneghello en een 11^de eeuwse Byzantijnse icoon.

De 9de-eeuwse H. Martinuskapel, boven de porta Aurea,
bezit een stenen altaarhek uit de 11^de eeuw.

Voor de porta Aurea ligt de ruïne
van de l1de-eeuwse H. Euphemiakerk, 19de eeuw afgebrand, met een bewaard gebleven klokkentoren uit de renaissance en de in 1445 door Dalmatinac aangebouwde H.Arneriuskapel.

Het bijna 8 m hoge monument
voor bisschop Gregorius van Nin, l0de-eeuwse voorvechter van het Slavisch als kerktaal, is gemaakt door I. Mestrovic.

De kerk van de H. Maria van Taurello, Vlica Domaldova.
dicht bij Narodni Trg, is gebouwd in renaissancestijl.

Interessante paleizen zijn het:
gotische Agubiopaleis, N.O. van het peristylium. het barokpaleis Cindro, O van de porta Ferrea. het door Dalmatinac herbouwde kleine Papalicpaleis, Z. W. van het Narodni Trg , het barokke Tertagliapaleis, Subiceva) en het renaissancepaleis Bernardi, Lavcevica. N..

Iets verder van het paleis van Diocletianus verwijderd liggen:
H. Franciscuskerk (W.-einde van de Titova Obala):
in deze 13de-eeuwse kerk, 19de eeuw verbouwd, bevinden zich grafstenen van bekende burgers uit Split, o.a. M.Marulic en J.Lukacic. Naast de kerk ligt een Romaansgotische kloostergang.

Franciscanenklooster, in het noordelijk stadsdeel Poljud,
Het klooster met kerk en kloostergang bezit o.a. schilde­ringen en een vleugelaltaar van Girola­mo da Santacroce, 1549, met een af­beelding van de toenmalige stad.

Archeologisch museum, Vlica Zrinsko Frankopanska, Poljud
Omvangrijke verzameling van prehistorische en antieke vondsten uit geheel Dalmatië. Het grootste deel stamt uit Salona. O.a. met reliëf versierde stenen sarcofagen, inscripties, sculpturen, mozaïeken, ceramiek en munten.

Mestrovicgalerie, Setaliste Mose Pijade, voorstad Meje, bij de oprit naar de Marjanberg
De grote.sculpturen van de beeldhouwer I.Mestrovic, 1883­1962, zijn hier tentoongesteld in zijn voormalige villa met park. In de in 1939 in opdracht van hem gebouwde kapel van het voormalige kasteel van de familie Capogrosso-Kavanjin, 500 m verderop, bevinden zich houten reliëfs van Mestrovic met afbeeldingen uit het leven van Christus.

Andere bezienswaardigheden
De vroeg-Romaanse 9de-eeuwse kapel van de H. Michaël
werd in de 12de eeuw verbouwd. Het H. Drievuldigheids­kerkje en de ruïnen van het benedictij­nenklooster stammen uit de 8ste of 9de eeuw.
In de buurt van de 178 m hoge Marjanberg, W.-Split,
prachtig uitzicht,  liggen de resten van het kleine vroegmiddeleeuwse St. Joriskerkje, de kleine Nikolaikerk, 13de eeuw, de Bethlehemkapel en de H. Hiëronymus­kerk, beide uit de 15de eeuw.
Het museum van Kroatische archeologische monumenten, Setaliste Mose Pijade,
bezit o.a. een waardevolle collectie preromaanse en Romaanse sculptuur. ­In de kunstgalerij wordt schilder- en beeldhouwkunst tentoongesteld vanaf de 14de eeuw tot, vooral, heden. Iconencollectie.
Verder: het oceanografisch instituut
met een aquarium, het natuurhistorisch museum en het museum van de volksrevolutie.

Omgeving
Klis, 10 km N.O.:
Klis was in de middeleeuwen in bezit van de Kroatische vorsten en een belangrijke wachtpost voor Salon a en Split. De boven het plaatsje uitrijzende vesting werd na een maandenlange belegering door de Turken in 1537 ingenomen. Het tegenwoordige uiterlijk, met drie ringmuren en een barokke poort, stamt uit de Venetiaanse tijd, vanaf 1648. Uit de Turkse bezettingstijd, 111 jaar, is alleen een Turkse fontein, aan de weg van de vesting naar het dorp, overgebleven. De voormalige moskee is tot kerk verbouwd.

Sinj, 34 km N.O.:
op de plaats van de vesting heeft waarschijnlijk al een nederzetting bestaan van de Illyrische Osiniaten. In 1524 werd Sinj door de Turken veroverd die het echter in 1686 weer aan de Venetianen moesten afstaan. Een Turkse poging om het plaatsje te heroveren stuitte op felle weerstand van de bevolking. De Turken werden in 1715 verslagen. Het jaarlijks op 15 augustus terugkerende Alkafeest herinnert hieraan. Hoogtepunt is het 'ringsteken' door schitterend uitgedoste ridders te paard.
In het 18de­eeuwse franciscanenklooster bevindt zich een archeologisch etnologisch museum. De middeleeuwse bedevaartkerk is na de verwoesting door de Turken, in 1698 herbouwd en in 1769 verbouwd.

Solin, Salona, 6 km N.O.: 
in de omgeving van dit thans onbeduidende voorstadje van Split, liggen over een vlakte van bijna 2 km² de ruïnes van het antieke en vroegmiddeleeuwse Salona, dat ontstaan was uit een Grieks- Illyrische nederzetting. De stad die in 78 v. C. door de Romeinen werd veroverd, kreeg in de tijd van Julius Caesar de status van kolonie, Colonia Martia Iulia Salona. In de tijd van Augustus was Salona het politieke en economische centrum en de zetel van de Romeinse stadhouder van de provincie Illyricum, Dalmatië.
De stad beleefde haar grootste bloei in de late 3de eeuw onder de in deze streek geboren keizer Diocletianus,
die afgezien van zijn imposante paleis talrijke nieuwe bouwwerken deed verrijzen. De groei van het christendom, waar zelfs Diocletianus geen eind aan kon maken, leverde Salon a al in de 5de eeuw een eigen bisschop op. In de 5de eeuw aangevallen door de Goten en in 614 verwoest door Avaren en Slaven. De bevolking trok massaal weg. De stad werd echter in de 16de en 17de eeuw volledig verwoest door de Venetianen die de Turken een steunpunt wilden ontnemen. Vanaf 1883 is er systematisch archeologisch bodemonderzoek gedaan.

In het oudste stadsdeel, Urbs Vetus,  
bevinden zich de resten van het forum, de tempel, een klein rond theater en de N.O.-stadspoort, de porta Caesarea. In de 1ste en 2de eeuw breidde de stad zich naar het westen, Urbs Nova Occidentalis, en het oosten, Urbs Nova Orientalis, uit. Een deel van de stadsmuur, aan de noordzijde, is bewaard gebleven.

In het uiterste N.W. ligt het amfitheater,
65 bij 47 m, uit de late 2de eeuw, dat plaats bood aan 18000 toeschouwers. Delen van de onderbouwen van de zitbanken zijn bewaard gebleven.

Direct achter de porta Caesarea
liggen de goed geconserveerde thermen, enkele waterleidingsystemen en de ruïne van de drieschepige stadsbasilica die oorspronkelijk deel uitmaakte van een groter complex met o.a. een baptisterium.

Buiten de noordelijke stadsmuur bevinden zich verschillende Romeinse en vroegchristelijke begraafplaatsen en ruïnes van basilica's:
de grote Romeinse necropool Metrodori; de basilica van de 5 martelaren uit de 4de eeuw, met een kerkhof, Kapljuc, N.W. van het amfitheater; de grote drieschepige basilica Manastirine uit de late 4de eeuw, waar rijkversierde sarcofagen zijn gevonden met o.a. afbeeldingen van de 'goede herder.' Vele daarvan zijn rond het voormalige graf van de eerste bisschop van Salona, Domnius geplaatst; het kerkhof Marusinac met een mausoleum en twee basilica's.
Bij de parochiekerk van het huidige Solin
zijn de fundamenten blootgelegd van twee in opdracht van koningin Jelena gebouwde l0de­eeuwse kerken. In de vesting Gradina zijn resten gevonden van een 11^de eeuwse Kroatische kerk.
Het Romeinse aquaduct, Z., richting Split,  
is in de 19de eeuw gerestaureerd.
De vele antieke, vroegchristelijke en Kroatische vondsten uit dit gebied zijn tentoongesteld in het archeologisch museum en in het museum van Kroatische archeologische monumenten in Split.  

** Uw accommodatie in Kroatië kunt U goed boeken via Hotels/Appart.Kroatië.
** Via Hotels/Appart.Wereldwijd kunt u goed zoeken naar een accommodatie in 120 landen.    ▲