ROMEINSE SCHILDERKUNST EN MOZAÏEKKUNST, naar overzicht kunsthistorie

SCHILDERKUNST
Een hellenistisch-Romeinse schilderkunst
Plinius de oudere noteert als verschil tussen de Griekse en de Romeinse schilderkunst dat de Griekse schilderingen op houten panelen, de Romeinse op wanden worden aangebracht. Uit dit niet fundamenteel doch vormelijk onderscheid blijkt onmiddellijk dat de Romeinen de schilderkunst opvatten als een decoratief element in de architectuur. Wat inhoud en inspiratie betreft kunnen wij niet spreken van een eigen Romeinse schilderkunst. De vele Griekse kunstenaars in Italië blijven immers zo getrouw aan hen eigen tradities, de ontelbare buitgemaakte en naar Italië gevoerde kunstwerken uit de Griekse wereld hebben een zo grote invloed, dat de grenzen tussen Romeinse en Griekse schilderkunst wegvallen en wij terecht mogen spreken van 'hellenistisch-Romeinse' schilderkunst.
Grieks naar vorm en inspiratie
De Romeinse geschiedenis heeft ons geen namen van grote schilders overgeleverd. Het schilderen wordt doorgaans opgedragen aan volksmensen, aan vrijgelatenen en slaven. Deze werken volgens Griekse modellen, niet naar het origineel maar naar de kopieën die zij waarschijnlijk vinden in ruim verspreide schetsboeken. Vandaar de varianten die wij aantreffen over hetzelfde thema; soms wordt een Grieks model wel op creatieve wijze aangevuld. Alleen de geschilderde portretten zijn in hun realisme typisch Romeins, zoals in de realistische 'portretbeeldhouwkunst'.
Voorbeelden:
1 - Wandschildering uit de villa van Boscoreale te Pompeji (Metropolitan Museum Of Art New York) in 'architectuurstijl' : een fantastische voorstelling met Romeinse ingrediënten.
2. Wandschildering uit Herculaneum (Nationaal Museum, Napels) in de 'rijke stijl', decoratief zeer bewogen.
3. Vrouwenhoofd uit de villa der Mysteriën te Pompeji: realistische Romeinse portretkunst.
Belangrijkste centra van schilderkunst
De Romeinse schilderkunst treffen wij aan in Rome, maar vooral ook in Pompeji en in de steden omheen de Vesuvius, o.m. Herculancum, Stabiae. In de - zeer talrijk blootgelegde - muurschilderingen van Pompeji ontdekt men vier stijlen die zich ontwikkelen van 200 v. Chr. tot 79 na Chr., het jaar waarin de Vesuvius Pompeji en omliggende steden onder de lava bedelft.
Vier stijlen in de muurschilderingen
De eerste stijl (van 200 v. Chr. tot Sulla), de 'incrustatieve stijl', is zeer eenvoudig en bootst een bezetting van veelkleurige marmerblokken na.
De tweede (van Sulla tot Augustus), de 'architecturale stijl', brengt architectonische onderdelen op de voorgrond en verwekt aldus perspectivische doorzichten waarin mythologische taferelen worden uitgebeeld.
De derde (ten tijde van Augustus) wordt de 'Egyptische stijl' genoemd omdat bij op Egyptisch gestileerde of naturalistische wijze motieven uit plant-, dier- en mensenwereld schildert in fijnzinnig architectonische omlijstingen.
De vierde (van Nero tot 79 na Chr.), de 'rijke stijl', keert terug tot de schijnarchitectuur en schept in doorkijk fantasievolle scènes met overvloedige decoratie.
Gevarieerde landschapschilderingen
Het grote als panorama opgevatte landschap is een der laatste scheppingen van de antieke kunst. Deze landschapschildering schijnt zich ontwikkeld te hebben uit de beschilderde toneelschermen die kunstmatige tuinen voorstellen. In de hellenistisch-Romeinse muurschilderingen krijgt het landschap een belangrijker aandeel dan ooit te voren.
Het landschap wordt er op twee manieren behandeld. Ofwel is het gewoon achtergrond of decor bij een mythologisch of verhalend gegeven. Ofwel is het landschap onderwerp op zichzelf en hebben de menselijke figuren, klein afgebeeld, niet meer betekenis dan de andere elementen van het landschap zoals rotsen, bloemen, vogels, kudden. Sommige wandschilderingen stellen grote tuinen voor; niet zelden treft men stillevens aan. Merkwaardig zijn de Odyssee-landschappen in het Vaticaan.
Voorbeelden van landschapschildering
1. De herdersbron, muurschildering uit Pompeji (Nationaal Museum, Napels), een fantasierijk landschap waarin de mens niet op het voorplan staat;
2. Odysseelandschap (Bibliotheek, Vaticaan) : de Laestrygonen vallen de schepen van Odysseus aan. Hemel en rotsen doen enigszins impressionistisch aan.

MOZAÏEKKUNST
De mozaïekkunst, een speciale kunst
Mozaïeken bestaan uit vele, verschillend gekleurde stukjes marmer, email of glas, die naast elkaar in de mortel worden vastgeduwd. De mozaïekkunst is een zeer speciale kunst : daar de vele naast elkaar gelegde steentjes een oneffen vlak vormen, spelen naast de kleur ook het licht en de schaduw een grote rol in de mozaïeken.
Mozaïeken als vloer- en wandversiering
De mozaïekkunst is van hellenistische oorsprong. Bij de Romeinen worden de mozaïeken eerst als vloerbekleding gebruikt. Een figuur of zelfs schilderij vormt het middenstuk en wordt met geometrische motieven omlijst; later wordt het figuraal middenstuk over het gehele vloeroppervlak uitgebreid. Naderhand worden mozaïeken ook als wandversiering aangewend. De mozaïekkunst, vooral van vloeren, kende een enorme verspreiding over de Romeinse wereld. Niet alleen in Italië (Rome, Ostia, Pompeji), maar ook in Spanje, Gallië, Brittannië, in Azië (Antiochië) en in Noord-Afrika zijn mozaïeken bewaard. Zeer beroemd is het Alexandermozaïek.
Voorbeelden van Romeinse mozaïekkunst :
1. vloermozaïek uit Romeinse villa te Corinthe (Museum, Corinthe) : figuraal middenstuk, geometrische omlijsting;
2. meisje in gymnastiekkledij, vloermozaïek 4e eeuw in de Villa Casale nabij Piazza Armerina op Sicilië;
3. vismozaïek uit de Casa del Fauno te Pompeji (Nationaal Museum, Napels), buitengewoon realistisch en picturaal.