ROMEINSE BOUWKUNST, naar overzicht kunsthistorie

Materiaal : baksteen, natuursteen
Romeinse bouwwerken treft men aan in alle landen die eertijds tot het Imperium behoorden (dus ook in onze streken). In tegenstelling met de Grieken gebruiken de Romeinen naast natuursteen vooral baksteen en zelfs beton. Beton en baksteen worden nadien met marmeren platen van diverse kleuren bekleed. Ook voor de zuilen gebruiken de bouwmeesters marmer.
Een nieuwe vondst : het kruisgewelf
Naast de architraafbouw passen de Romeinen ook de gewelf bouw (tongewelven) van de Etruriërs toe. Maar hier vinden zij een nieuw element, nl. het kruisgewelf, d.i. het door elkaar kruisen van twee tongewelven, met als gevolg dat grotere oppervlakten niet minder steen kunnen worden overspannen. In het kruisgewelf wordt de last van het gewelf verdeeld en door meerdere steunpunten opgevangen. Door de verbinding van architraaf- en gewelfbouw scheppen de Romeinen nieuwe bouwvormen.
Diverse zuilenorden als versiering
De Romeinen nemen niet alleen de Toscaanse orde van de Etruriërs over, maar passen ook de drie Griekse zuilenorden toe, vooral de Korintische
. Op te merken valt, dat in de Romeinse gebouwen, vooral in de profane, de zuilen dikwijls hun dragende functie verliezen en een louter decoratieve rol krijgen om als halve zuilen een muur te versieren. Op die manier gebruiken de Romeinen de drie Griekse zuilenorde boven elkaar om b.v. de verschillende verdiepingen te versieren. Een typisch voorbeeld hiervan is het Colosseum te Rome, met onderaan Dorische zuilen, daarboven Ionische en ten slotte Korintische
. Romeinse kunst Voorbeelden van Romeinse bouwkunst:
1. Baksteenbouw en in gewelven betonconstructie : ruïne van de basiliek van Maxentius en Constantijn, Rome;
2. Marmerbekleding : reconstructie van dezelfde basilica;
3. Drie Griekse zuilenorden boven elkaar: buitengezicht van het Colosseum, Rome.
Opbouwtekening en plattegrond van een Romeins huis met atrium en peristylium. Langs het voorportaal en de gang (1) komt men in het voorste gedeelte van het huis, het atrium, waar een waterbak in het midden de regen opvangt; daaromheen verschillende vertrekken (2,3). De grote centraal gelegen kamer (ook nr. 1) is de werkkamer van de heer des huizes. Het tweede gedeelte van het huis bevat de tuin (7) met omzuilde wandelgang of peristylium, de gezelschapskamer (8), nog enkele vertrekken (3) en de uitgang (5).
Huizen, insulae en villae
In Rome wonen de patriciërs in alleenstaande huizen, het gewone volk in insulae of huurkazernes. Het huistype uit de tijd van de republiek is het atriumhuis, opgetrokken rond een binnenplein met impluvium; in de keizertijd wordt er naar Grieks model een peristylium bijgevoegd, d.i. een zuilengang met kamers rond een tuin. De insulae of huurkazernes, te vergelijken met onze appartementsgebouwen, maken het grootste deel uit van de woonruimte in Rome (ten tijde van Augustus : 25 insulae tegen slechts 1 patriciërshuis). Deze insulae, soms 20 m. hoog, zijn, gelijk of minder degelijk naar gelang ze in baksteen of in hout zijn opgetrokken. Sommige missen alle comfort en zijn erg blootgesteld aan brandgevaar en instorting.
De rijke Romein beschouwt het als een erepunt op het platteland of in de provincies minstens één villa of landhuis te bezitten. In het begin zijn dit eenvoudige boerderijen, doch naderhand groeien ze uit tot luxevilla's met lusttuinen en badinrichtingen.
Godsdienstige gebouwen
In de Romeinse tempels is de architraafbouw, ingevoerd door de Etruriërs, overheersend. Langs brede trappen komt men op een hoog podium, dat langs een diepe voorhal naar de cella voert. Tegen de cellamuren zijn over het algemeen halve zuilen aangebracht. Een voorbeeld hiervan is de tempel van Nîmes, Maison carrée. Men vindt ook ronde tempels, soms met een koepelgewelf zoals het Pantheon te Rome. Binnenin bevinden zich nissen in de muren en cassetten in het koepelgewelf, - twee typisch Romeinse elementen.
Burgerlijke gebouwen
De basilicae, op de fora (marktpleinen) aangelegd, zijn rechthoekige gebouwen met drie tot vijf beuken, die dienst doen als beurzen en gerechtshoven. De buitenmuren worden met arcaden in verdiepingen ingedeeld. Beroemd is de basiliek van Constantijn op het Forum Romanum
De thermen of badinrichtingen zijn reusachtige gebouwencomplexen met badgelegenheden, kleedkamers, sportpleinen, atletiekzalen, bibliotheken en leeszalen. De thermen zijn opgesmukt met kleurrijke fresco's en schitterende mozaïeken. In de 4e eeuw na Chr. telt Rome 11 thermen (o.m. van Diocletianus, van Caracalla).
Van de Romeinse theaters is dit van Orange een der best bewaarde. De Romeinen bouwen ook amfitheaters, niet een volle kring als grondplan; ze dienen voornamelijk voor de gladiatorengevechten. Het Flavisch amfitheater met zijn drie Griekse zuilenorden, naderhand het Colosseum genoemd, naar het kolossale standbeeld van Nero dat Hadrianus er in liet plaatsen, is het meest bekende. Dit reusachtige gebouw, 80 ingangen; 70.000 toeschouwers, is door zijn indrukwekkende verschijning het symbool gebleven van de macht van het Romeinse Imperium.
Gedenktekens en grafmonumenten
De vele triomfbogen uit de keizertijd, zoals die van Titus, van Septimus Severus en van Constantijn, zijn massieve monumenten, met één of meerdere doorgangen, ontstaan uit de in der haast opgebouwde erepoorten ter gelegenheid van een triomftocht. Zwaar monumentaal is de gevel, versierd met prachtige zuilen en fijn reliëf, dat de heldendaden en de overwinningen van de keizers verheerlijkt. Daarnaast bestaan nog triomfzuilen zoals die van Trajanus en van Marcus Aurelius, die een spiraalvormig reliëf ongeveer 30 m. de hoogte inleiden. Voor Marcus Aurelius wordt als gedenkteken nog een ruiterstandbeeld opgericht. Bij de grafmonumenten zijn vooral de mausolea te vermelden. Dit van Augustus op het Marsveld bij de Tiber werd in Etruskische stijl opgetrokken en bekroond niet een aarden heuvel, waarop pijnbomen groeien. Het mausoleum van Hadrianus, in de middeleeuwen tot een soort burcht verbouwd, is thans bekend onder de naam Engelenburcht.
Bouwwerken van sociaal en praktisch nut
De burgerlijke bouwkunst van de Romeinen schept verder een hele reeks werken van sociaal belang en praktische noodzakelijkheid: vele stadspoorten, waarvan de Porta Nigra te Trier een prachtig voorbeeld is; aquaducten of waterleidingen, meesterlijke constructies, die over kilometers afstand het water naar de stad leiden en thans nog een pittoresk element van het landschap vormen; viaducten, en tenslotte bruggen. De indrukwekkende Pont du Gard bij Nîmes is een der meesterwerken van de Romeinse ingenieurskunst. In haast alle burgerlijke bouwwerken was de boog- en gewelfbouw overheersend.
Voorbeelden van typisch Romeinse bouwwerken :
1. Triomfboog van Constantijn met hoge Korintische
zuilen en prachtige medaillons;
2. Triomfzuil van keizer Trajanus te Rome, 43 m. hoog; het spiraalbandreliëf verhaalt veldtochten en overwinningen van de keizer;
3. Porta Nigra te Trier, 4e eeuw n. Chr., decoratieve uitwerking van een stadspoort.